Den Haag
Hoofdstad van Zuid Holland
Regeringsstad en Residentie

van Nederland

Door Chris Schram

 

De Pagina's over de geschiedenis en historie van Den Haag

English Deutsch

Alfabetische Index Nieuw op deze site Stadswandelingen Rondvaart Uitgaan in Den Haag Links

Het (Oude) Centrum

Haagse Bruggen
Verdwenen Bruggen

 

Bosbrug, 1930

Met het dempen van de meeste Haagse Grachten en door de toename van het verkeer verdwenen ook veel van de oude Haagse Bruggen.
Wat overbleef zijn foto's en tekeningen.

Zicht op Den Haag

De bruggen over (bij) de Singelgracht

Mensen die vanaf Drievliet de Haag- of Trekvliet op kwamen varen konden omstreeks 1670 voorbij Kasteel Binckhorst de Haagse Torens en de vele molens al zien liggen. De belangrijkste torens hoorde bij het Hof van Assendelft, de Grote Kerk, het Raadhuis, De Nieuwe Kerk en het Zweedse huis. Daarnaast waren de Stadhouderstoren en de torens van de Ridderzaal al van veraf te zien.

Den Haag zelf begon pas bij het punt waar we nu het Rijswijkseplein vinden. Daar lag het opvanghuis voor Melaatsen (Leprozen). De straatnaam Zieken herinnert daar nu nog aan.

Er was geen stadsmuur en zoals bekend waren er ook geen stadsrechten tot in de 19e eeuw. Toch had Den Haag wel de kenmerken van een stad, want bij de grens van Den Haag lag een Leprozenhuis en dat soort tehuizen had je alleen in steden en het kon heel goed zijn dat het schip Bierschepen voorbij zag komen, op weg naar of terugkomend van de Bierkade en Bierkades had je alleen in steden.

Dit was geen gewoon dorp, dit was zoals Huygens het in het midden van de 17e eeuw zo mooi wist te omschrijven

"[..] Dorp der Dorpen geen daer yeder Steegh een pad is,
Maer Dorp der Steden een daer yeder Straet een Stad is".

Constantijn Huygens in "'s-Gravenhage"

Met andere woorden : Het betrof hier geen gewoon dorp waar iedere smalle straat (slechts) een (onbestraat) pad is, maar een dorp dat bij de steden hoorde daar iedere straat een complete stad is.

De officiele stadsrechten ontbraken, maar Den Haag had niet n enkel burgemeester zoals dorpen, maar twee (net als de steden) en het recht om Bier te brouwen (Brouwersgracht) en er in te handelen. Stadsmuren mochten echter niet gebouwd worden van Delft en de Staten van Holland. Pogingen van Den Haag om dat toch gewoon te doen (1629 en 1635) werden illigaal verklaard en de bouwactiviteiten dienden te worden gestaakt.

Varend over het Zieke was de eerste brug een ophaalbrug met twee vaste bogen tussen Zieken en het huidige Uilebomen (Zuid Oost Binnensingel).

Vrij snel daar achter lag een vaste brug met drie bogen, die tot circa 1900 bestaan heeft. Deze brug lag tussen Spui (Bierkade) en Spui (Ververstraat). Omdat deze brug vast was konden schepen hoger dan circa 2m25 niet doorvaren het Spui op !

Huizen langs de huidige Pletterijkade stonden direct aan (in) het water. Er was bij het begin van de Zuid Oost Singelgracht dan ook geen brug.

Wel lag er een ophaalbrug tussen Zieke en Spui bij het begin van de Zuid Singelgracht (Groenewegje / Bierkade). Bovenop deze brug het wapen van Den Haag geflankeerd door leeuwen. Hier was een soort 'Poortconstructie' gecreeerd.

Voor beschrijvingen van de Haagse binnengrachten verwijs ik u naar de pagina's over :

Andere (verdwenen) grachten krijgen in 2006 een eigen pagina : De Voldersgracht, de Schedeldoekshaven, de Ammunitiehaven de Wijnhaven en het doodlopende grachtje bij de Kalvermarkt.


We blijven nu even in de 17e eeuw en draaien met een boot naar links (bakboord), gaan onder de ophaalbrug door en komen in de Zuidsingelhaven, met de Bierkaay en 'Over de Bierkaay' (Groenewegje). Al voor 1900 was deze brug vast geworden. De huidige brug heeft een doorvaarhoogte van circa 2m32. In de 17e eeuw lag hier een Ophaalbrug

Schepen met Bier stopten hier om het bier te lossen. Langs de kades huizen met trapgevels. Aan de gracht bevinden zich in de 2e helft van de 17e eeuw ook heel veel herbergen. met namen als :  "het Zwarte Paard", "De Stad Breda", "Het Henneke", "Het witte Molentje", "De Ruit", "De groene Koetswagen", "De Poolse Stormhoed", "Het gulden vlies", "De Oranjeboom", "De Oranjetent", "De drie Pijlkens", "De Diamantroos", "de drie Klokjes" en "De Posthoorn".

Er zijn twee zijstraten aan de Bierkadekant. De Bierstraat, die in de 17e eeuw nog niet helemaal doorloopt naar de Veerkade, maar vlak achter de huizen langs ombuigt naar het Spui en iets verderop richting het Zuideinde (Wagenstraat) ligt de Kranestraat. Hier staat op de kade een grote hijskraan die het lossen van de zware Biervaten vergemakkelijkt.

Doorvarend langs de Bierkade komen we bij een volgende ophaalbrug. Ook deze heeft een poortachtige constructie met leeuwen en daartussen een schild met het wapen van Den Haag (de Ooievaar). Het is de Wagenbrug bij het Zuideinde (Wagenstraat). Tot de 20e eeuw zou het de laatste brug zijn tot het Westeinde die schepen tegenkomen bij hun tocht over de Singelgracht. De huidige Wagenbrug (1921/1928) is een vaste brug met een doorvaarhoogte van circa 2m32.

De kade aan stuurboord werd Smalle of Kleine Bierkaay genoemd, nu spreken we van Dunne Bierkade daar schepen met 'met water verdund' Bier hier aan moesten leggen.

Aan de Dunne Bierkade wonen in de 17e eeuw enkele schilders, zoals Jan Steen, Jan van Gooyen en Paulus Potter. Tegenover hun huis liggen weilanden (Zusterpolder) en vanaf hier kon je (tot kort na 1840) Rijswijk en Delft in de verte zien liggen. Hiet was het Groenewegje echt groen.

Bij de Paviljoensgracht lag geen brug over de Singelgracht. Wel was er een vaste brug tussen Dunnebierkade en Zuidwal. Deze bestond uit n boog en de doorvaarhoogte was circa 2m. In de volksmond heette de brug lange tijd 'De Spookbrug', want na de mysterieuze verdwijning van een meisje was het er volgens de bewoners gaan spoken. Dat spoken hield pas op toen men vele jaren later een huis bij de brug afbrak en de overblijfselen van het meisje werden gevonden.

Wagenbrug

Voorbij de "Spookbrug" stonden langs de Zuid Singelgracht wel huizen, maar de naam van de straat was (is) hier Zuidwal, ten teke dat er geen kade was voor de handel. Aan de overkant de weilanden van de Zusterpolder en de Gortmolen (gebouwd in 1632). Bij de Gortmolen lag een kleine zijsloot. De molen zelf   stond op een eilandje omgeven door water. In het midden van de 18e eeuw (kort na 1740) werd de molen buiten gebruik gesteld, maar het duurde nog tot circa 1820 alvorens de molen werd afgebroken.

De meeste Haagse molens waren 'Stellingmolens', de Gortmolen was een achtkantige 'Grondzeiler'. Het verschil heeft niets met een stadsmuur ('fort' of 'stelling') te maken, maar met de hoogte van de molens.

Een molen die last kan hebben van de omliggende bebouwing moet hoog zijn zodat er voldoende wind gevangen kan worden. Om de molen te kunnen bedienen moet er in dat geval halverhoogte een stelling (plankier die om het molenlichaam loopt) komen. Men spreekt dan van een 'stellingmolen'. Molens zonder stelling, waarvan de wieken dus bijna de grond kunnen raken, worden 'grondzeilers' genoemd.

Wie in de 17e eeuw over de Singelgracht voer zag hem echter nog in volle glorie staan. Thans herinnert een gevelsteen en een straatnaam nog aan de molen. 

 

 

zwsg001o.jpg (214356 bytes)

Bij het landgoed Om en Nabij maakt de gracht een scherpe bocht naar rechts. De naam verandert van Zuid Singelgracht (officieel Zuid Singelsgracht) in Zuid West Singelgracht (officieel Zuid West Singelsgracht). Het landgoed Om en Nabij is nu verdwenen.

Het is rond 1840 bebouwd met onderander de Hofjeswoningen van Om en Bij en het oudste deel van de Schilderswijk.

Doorvarend kon je rechtdoor onder een vaste brug (circa 2m30) de Brouwersgracht op. Genoemd naar de Haagse Bierbrouwerij De Roode Leeuw.
Dit was de verbinding met de Prinsegracht.

We blijven echter nog even op de Singelgracht en gaan naar links. De gracht heette tot 1956 nog steeds de Zuid Westsingelgracht, nu is dat Houtzagerssingel, genoemd naar Houthandel Dekkerhout die hier vanaf 1885 gevestigd was (tot het eind van de 20e eeuw).

Mensen die hier omstreeks 1670 over de Singelgracht voeren zagen dat de bebouwing op de twee 'kades' (wallen) ophield. Waar nu op het 'Buitenom' het gebouw van de voormalige Panderfabriek te vinden is stonden nog een paar huisjes, maar daarna was het leeg. De Singelgracht was zeer ruim aangelegd en het duurde tot in de 19e eeuw alvorens hier meer huizen (en bedrijven) langs het water werden neergezet. Op het punt waar de Singelgracht weer een scherpe bocht naar rechts maakt en de Zuidwest Singel(s)gracht de West Singel(s)gracht wordt stond tot begin 20e eeuw Papiermolen "de Ooievaar".

De restanten van die molen waren in 1933 nog zichtbaar op de lokatie waar het Belastingkantoor gebouwd zou worden. Begin 21e eeuw komt daar nieuwbouw met de naam "Rozenburg". Dat herrinert aan de Rozenburg Porceleinfabriek die hier begin 20e eeuw gevestigd was. Het zou goed zijn als er ook een herdenkingsplaat komt voor de Molen "De Ooievaar".

De West Singelgracht sneed dwars door een landelijk gebied heen, met hier en daar een oude boerderij, en richting het einde zelfs oude duinen.

Niet ver van de "Ooievaar" begon de Prinsegracht, in de 17e eeuw nog "Nieuwe Prin(s)cengracht" genoemd. De kaarsrechte Prinsegracht telde 4 fraaie boogbruggen, die -op de eerste na- allemaal identiek waren : 3 fraaie bogen. De middelste van die drie bogen moet een doorvaarhoogte van circa 2m10 gehad hebben. Van dit type bruggen is in Den Haag alleen de Maliebrug (circa 1700) overgebleven. De eerste brug die men passeerde als men van de Singelgracht afkwam had slechts 1 hoge boog (circa 2m10), net zoals dat bij de hierboven al genoemde brug bij de Brouwersgracht en de Spookbrug het geval was.

Over de Singelgracht lag geen brug. Tegenwoordig ligt hier wel een ophaalbrug.
De Prinsegracht is (helaas) gedempt. Omdat men de Tramtunnel (nog) niet heeft willen doortrekken kan de gracht (nog) niet terugkeren.

prg07o.jpg (59028 bytes)

Mensen die vanaf het eind van de 17e eeuw op de Singelgracht bleven varen hadden de molen "Ooievaar" bij het Buitenom achter zich liggen, maar voor de boot stonden de zeer indrukwekkende Westermolens aan de West Binnensingel.

Tussen de eerste twee lag de Loosduinse- of Wipbrug. Hier eindigde het Westeinde. De enige straat in dit deel van de stad die helemaal bebouwd was met huizen. Het hele gebied tussen de Singelgracht, Brouwersgracht, Assendelftstraat en Vleerstraat was verder vrijwel leeg !

Een ophaalbrug over de West Singelgracht die net als de twee ophaalbruggen bij de Zuid Singelgracht rijkversierd was. Bovenop deze brug stonden de twee leeuwen en de het wapen van Den Haag. Schepen vanuit Loosduinen en het Westland konden door een enkelvoudige Boogbrug hier de Singelgracht opkomen vanaf de Loosduinse vaart.

De Molens die men als eerste zag staan aan de West Binnensingel (thans Bij de Westermolens) waren de Zuidmolen en de Heerenmolen (Heertjesmolen). Vervolgens kwam je langs de Valkmolen uit 1697 die in 1865 is afgebroken en als laatste stond binnen de grenzen van de stad de Haan (afgebrand in 1697, herbouwd in de 18e eeuw. Deze molen is tot 1904 in bedrijf geweest en toen gesloopt).

Schuin daar tegenover, buiten de Singelgracht stond de Haas (bouwjaar 1734, afgebroken in 1911). Een rond gebouw met twee molens in de gevel (op het Koningin Emmaplein) herinnert daar nu nog aan.

De Heerenmolen had, anders dan de overige Westermolens een vierkant onderstel.  De Haanmolen werd pas in de 19e eeuw een Stellingmolen, daarvoor was het een Grondzeiler.

Circa 1750 Heerenmolen, Zuidmolen en de Loosduinsebrug
Westermolens

Vervolgens liep de singelgracht langs een leeg gebied. Van de West Singelgracht draaide je de Noord West Singelgracht op (huidige Noordwal / Veenkade)

De restanten van het kleine bos "Kortenbos" waren hier nog zichtbaar en ook daar moet volgens oude kaarten (1650) een molen gestaan hebben. Bruggen over de Singelgracht kwam je niet tegen tot de Prinsestraat. De eerste huizen langs het water stonden voorbij de Vleerstraat.

De boogbrug bij de Prinsestraat bestaat ondertussen niet meer. Er ligt daar nu een overkluizing. Van de gebouwen op de tekening hieronder is alleen de toren van de Grote Kerk nog aanwezig. Dit was geen ophaalbrug en hij lag ook niet over de Singelgracht zelf, maar over een zijkanaal. Het water liep onder de brug door naar de Prinsessetuin waar tot ongeveer 1860 een smalle gracht omheen lag.

Over de Singelgracht lag geen brug bij de Prinsestraat, maar ook niet aan de andere kant van de Prinsessewal. Zowel bij de Prinsestraat als bij het huidige Piet Heinplein kwamen pas na 1876 bruggen over de Singelgracht.

De eerste brug over de Singelgracht na de Loosduinsebrug was de ophaalbrug bij het Noordeinde (Scheveningsebrug). Deze verbond het Noordeinde na 1665 met de Scheveningse Zeestraat die door Constantijn Huygens ontworpen was.

Op de Scheveningsebrug stond waarschijnlijk geen wapen van Den Haag. De meeste oude platen laten een vrij sobere ophaalbrug zien. Er zijn ook tekeningen die wel een wapen op de brug laten zien, compleet met leeuwen.

De 17e eeuwse omgeving van de Scheveningsebrug heb ik beschreven op de pagina over de Zeestraat.

Bij de Denneweg moet in de 17e eeuw (toen men nog sprak van Duinenweg) al een brug geweest zijn. Dit moet een ophaalbrug geweest zijn, maar er zijn geen tekeningen van.

Huizen stonden hier niet langs de Singel. Het gebied tussen Noordeinde en Denneweg bestond uit de tuinen die vanaf de Singelgracht doorliepen tot het straatje bij de koetshuizen van de bewoners van het Lange Voorhout. Dat wil zeggen tuinen die ongeveer de lengte hadden van de huidige Parkstraat tussen Noord Singelgracht en de 19e eeuwse Parkstraatkerk (Jacobus de Meerdere).

Voorbij de Parkstraat ging de Singelgracht weer naar links. Hier heet de gracht (nog steeds) Hooigracht. Er lag vervolgens een brug bij de huidige Houtweg. De enige in deze hoek voordat de Maliebrug in 1700 werd gebouwd. Tekeningen zijn hier niet van. Ook dit moet oorspronkelijk een ophaalbrug geweest zijn !

De eerst volgende brug over de Singel (al in de 17e eeuw Prinsessegracht genoemd) was de door de Joodse Gemeenschap betaalde Bosbrug bij het Korte Voorhout. De Joodse inwoners van Den Haag hadden er ook voor gezorgd dat de oude Wagenbrug een ophaalbrug werd. Zoals hierboven al aangegeven vermoed ik dat de brug bij de Denneweg en de brug bij de Houtweg oorspronkelijk ook ophaalbruggen waren, om de eenvoudige reden dat er Joden in Den Haag woonden die bepaalde religieuze geschriften alleen in steden mochten bewaren die afgesloten konden worden (stadsmuren en stadspoorten). Den Haag had geen stadsmuren en ook geen stadspoorten, maar wel een grote Joodse gemeenschap en dus werd gesteld dat Den Haag, dankzij de Singel, toch af te sluiten was, indien de bruggen open gezet werden.

Toen in de 19e eeuw ophaalbruggen werden vervangen door vaste bruggen, sloot men die vaste bruggen nog tot het midden van de 20e eeuw nog wel eens af met kettingen !  

De Bosbrug was dus ook een ophaalbrug met daarop het wapen van Den Haag, geflankeerd door twee leeuwen. Omstreeks 1700 werd de Gietkom gegraven naast de Kanongieterij. Komend vanaf de Prinsessegracht kwam je onder een vaste brug met 3 bogen. Deze heeft er tot het eind van de 19e eeuw gelegen.

bbo03.jpg (145412 bytes)

Voorbij de Bosbrug lag de Heerenbrug, die tot ongeveer 1850 veel leek op de overige ophaalbruggen die over de Singelgracht lagen Er zijn maar weinig tekeningen van de oude Heerenbrug bekend. Tot 1845 had de Herengracht nog water, ter hoogte van de Herengracht zal er dan ook een boogbrug geweest moeten zijn..

Voorbij de Heerenbrug werd en wordt de Prinsessegracht Oost Singel(s)gracht genoemd. Tot aan het Zieke lagen oorspronkelijk geen brugen meer over de Singelgracht. Wel was er nog een hoge boogbrug bij de Nieuwe Haven.

Na 1820 werden de oude ophaalbruggen stuk voor stuk vervangen door vaste bruggen. Sommige, zoals de Heerenbrug en de Bosbrug waren oorspronkelijk nog sierlijk, maar al snel werden de bruggen steeds soberder. Tussen de Wagenbrug en de Loosduinsebrug bevinden zich tegenwoordig moderne ophaalbruggen. Fraaie versieringen, zoals op de 17e eeuwse exemplaren gezeten hebben,  zitten er helaas niet op.

dhf610o.jpg (37408 bytes)  

 

dhf608o.jpg (51546 bytes)  

 

Meer foto's :

Geschiedenis van de Haagse Grachten
Gedempte Haagse Grachten


Molendatabase [Externe Link]

De oude foto's op deze pagina heb ik op diverse andere internetsites gevonden en via mail ontvangen.

Er zou geen copyright meer op rusten.
Mocht dit onverhoopt tch het geval zijn, dan hoor ik dat graag. Ze worden dan verwijderd.

 

eXTReMe Tracker