Den Haag
Hoofdstad van Zuid Holland
Regeringsstad en Residentie

van Nederland

Door Chris Schram

 

De Pagina's over de geschiedenis en historie van Den Haag

English Deutsch

Alfabetische Index Nieuw op deze site Stadswandelingen Rondvaart Uitgaan in Den Haag Links
Spuistraat

Het (oude) centrum
van Den Haag

Spuistraat en Vlamingstraat

 



Vlamingstraat

Spuistraat

Ontwerp Mutters, Spuistraat 51 (gesloopt)

De Spuistraat grenst aan de vml. levensader van Den Haag, het Spui en dankt zijn naam aan die 14e eeuwse gracht (gedempt tussen 1860 en 1904). De Vlamingstraat is zo genoemd, omdat er in de late middeleeuwen een Vlaming/Vlamingen gewoond zou(den) hebben (die zich bezig hield(en) met de Laken-industrie).

Voor de Spuistraat en de in het verlengde van die straat gelegen Vlamingstraat, geldt dat je er eigenlijk op een rustige zondagochtend doorheem zou moeten wandelen en dan vooral omhoog zou moeten kijken (zoals in veel winkelstraten in West Europa).

De Vlamingstraat en Spuistraat worden van elkaar gescheiden door de Weversplaats (een nieuwe naam voor een oud pleintje). De Weversplaats ligt ook tussen Wagenstraat en Venestraat en is derhalve een (druk) voetgangers kruispunt. Ook de naam Weversplein heeft te maken met de Laken Industrie.

Tot ongeveer 1850 zijn Vlamingstraat en Spuistraat 'gewone' woonstraten, zoals er veel in het oudste deel van Den Haag te vinden waren. Omstreeks 1400 vormden de straten zelfs de grens van de bebouwing. De Venestraat ging nog niet over in het Zuideinde (Wagenstraat).

Na 1400 groeide Den Haag over deze twee straten heen. Ook toen werden het nog geen winkelstraten. Er was wel een winkelstraatje in Den Haag, de Halstraat : een steeg achter (het huidige) Maison de Bonneterie, maar de meeste mensen kochten hun waren op de vele markten van Den Haag (deze staan vermeld in het hoofdstuk over de Grote Markt).

De Spuistraat en de Vlamingstraat waren eenvoudige lange straten met typisch hollandse huizen. Trapgevels, klokgevels en ondanks de nabijheid van het Binnenhof dus vrijwel geen chique stadspaleisjes, hoewel er heel lang geleden wel zoiets gestaan moet hebben bij de Gortstraat.

De twee straten liggen tussen het 'Achterom', waar het gewone mensen doorheen moesten als ze naar het Binnenhof toe wilden (via de Spuipoort), de Haagse binnenhavens en een Joodse buurt vol steegjes, sloppen en kleine huisjes.

In die havenbuurt bij de Stille Veerkade, de Dunne Bierkade en in de Raamstraat stonden huizen van beroemdheden als Johan de Witt, Jan Steen, Van Gooyen, Pieter Post, Baruch Spinoza en Simon Stevin. Ook de ambasadeur van Zweden heeft nog een tijd bij de Spuihaven gewoond.

Na de komst van de Spoorwegen (circa 1830) begonnen er dingen te veranderen. Op het platteland was minder werk te vinden en heel veel mensen trokken naar de steden. Vrijwel alle steden groeiden over hun 17e eeuwse grachtengordel heen, waarbij het voor Den Haag goed uitkwam dat er geen stadsmuur was die afgebroken diende te worden. Wel bleken de oude bruggen van Den Haag niet meer toereikend voor het toegenomen verkeer. Er kwamen nieuwe exemplaren over de Singelgracht.

Meer inwoners betekende meer handel en tegelijkertijd dat de oude markten ontoereikend bleken, omdat die geen echte groeimogelijkheden meer hadden langs de -snel vervuilende- grachten.

Er kwamen meer echte winkels. Allereerst ontstond een overdekte winkelstraat zoals die ook in Parijs (periode 1799/1860), Napels, Brussel en Rotterdam waren gebouwd : De Haagsche Passage, maar toen nog meer winkels hun deuren openden kwam een bijzondere eigenschap van de Spuistraat en de Vlamingstraat plotseling goed van pas.

Er waren wel diverse grachten die van af het Spui in de richting van de Paviljoensgracht 'stroomden' : De Zuidsingel(s)gracht (Bierkade / Dunnebierkade), de Amsterdamse en de Stille Veerkade en de Lange gracht en de St. Antonisburgwal. Daar waren smalle kades en op die kades stond handelswaar, maar de enige echte doorgaande weg in diezelfde richting was de Spuistraat / Vlamingstraat !

Bijzonder is echter wel dat deze doorgaande weg veel langer is dan alleen die twee straten, want er is sprake van een lange doorgaande route van de van Oost Singel(s)gracht naar de West Singel(s)gracht : namelijk Herengracht, Korte en Lange Poten, Spuistraat, Vlamingstraat en Laan. Op kaarten is echter te zien dat omstreeks 1640 de bebouwing nog ophield bij de Grote Markt. Verkeer boog dan af richting Grote Kerk (of ging over het Zuideinde/Wagenstraat / Lutherse Burgwal en tussen gelegen straten naar de Zuid Singel(s)gracht).

Het wegverkeer vanuit de Vlamingstraat dat naar Loosduinen (en verder ging) ging door de Schoolstraat of de Nieuwstraat via de Riviervismarkt naar het Westeinde ! Aan het eind van die straat was namelijk een ophaalbrug over de gracht. De enige (!) brug over de Gracht tussen Zuideinde/Wagenstraat en het Noordeinde. Veel meer verkeer ging trouwens over het water via de Prinsegracht, de West Singel(s)gracht en de Loosduinse Vaart. Goederen werden overgeslagen op de Grote Markt (toen "Groenmarkt" genoemd).

Andere wegen tussen Hofkwartier en de routes naar het Westland/Loosduinen bestonden eigenlijk niet. Het Achterom was een smalle steeg die (nog steeds) eindigt bij de Venestraat. Het Buitenhof had slechts een doorgang in de vorm van de smalle Halstraat en verderop lagen de Plaats, de smalle Hartogstraat en de Heulstraat.

De straat waar die straten op uitkomen (Hoogstraat) werd eind 19e eeuw een belangrijke winkelstraat voor de bewoners van die kant van het hof. Waarbij uiteindelijk ook het Noordeinde een winkelstraat werd. De bewoners van het 19e eeuwse Willemspark kregen bovendien na 1878 de beschikking over een echte Bazar (voorloper van een warenhuis) in de vorm van de 'Grande Bazar Royal' (Zeestraat / Bazarstraat).

De andere kant van de stad kon niet achterblijven en deed dat ook niet. Langs de doorgaande weg(en) die Spuistraat en Vlamingstraat al eeuwen lang waren werden de onderste etages van woonhuizen omgebouwd tot winkelruimte en er verscheen in 1906 een eerste warenhuis in de straat. De Grand Maison (of Bazar) de la Paix, gebouwd in de stijl die toen zeer populair was : Jugendstil.

De buitengevel aan de Spuistraatzijde bestaat nog (was Marx en Spencer is nu Zara). Tussen de Spuistraat en enkele smalle slingerende steegjes (zoals het Gerbrandstraatje, Groenendalsteegje en het grote marktstraatje) lagen dwarsstraten zoals de Haagpoort en de Achterraamstraat. Hier werden wat pakhuizen tussen de oorspronkelijke huizen neergezet.

Bredere straten die van het Spui weglopen (Wagenstraat, Venestraat een gedeelte van de Raamstraat en eigenlijk ook de Boekhorststraat) werden vervolgens eveneens -belangrijke- winkelstraten.

Spuistraat

De woonhuizen die na de tweede helft van de 19e eeuw in de Spuistraat werden gebouwd zijn hoger en rijker 'versierd' met ornamenten dan de 17e en 18e eeuwse huizen die er nog stonden (staan). Ze zijn ook wat opvallender dan de huizen in de Vlamingstraat. Daar staan (nog steeds) enkele 17e eeuwse panden (zoals Vlamingstraat 41 en 47).

Op de grens van de Joodse buurt en het Hof was een woon-/winkelstraat aan het ontstaan die duidelijk anders heel was dan voorheen, maar dat gold ook meer en meer voor de omgeving van de Spuistraat en de Vlamingstraat. De eerste grachten gingen dicht.

Met de bevolkingsexplosie en de industrie die oprukte was de stank van het water niet meer te harden en na enkele uitbraken van Cholera konden -ondanks de aanleg van een kanaal naar zee- de dempers niet meer gestuit worden. Zij gingen volgens de Rijksbouwmeester van die tijd (Peeters) als barbaren tekeer en deden gracht na gracht in de geschiedenisboeken verdwijnen. De voormalige grachten werden soms kortstondig omgetoverd in plantsoenen, maar al snel had de groeiende stad behoefte aan (paarden) trams en ruimte voor het verkeer (koetsen en later auto's en vrachtwagens). De tijd van (verkeers) doorbraken brak (letterlijk) aan.

Bijzonder is dat aan het begin van de Spuistraat (bij het Spui) nog goed te zien is wat men in gedachten had voor de latere Grote Marktstraat. De gebouwen waar nu de Albert Hein en Burger King gevestigd zijn, zijn qua architectuur ware visite kaartjes van de Spuistraat. Ze zijn omstreeks 1909 en 1911 gebouwd in de stijl van de Um 1800 Bewegung ! Het idee was om iets van de Grandeur van Londen, Brussel en Antwerpen naar Den Haag te halen. Dat had men eerder gedaan al met de Passage (naar Brussels voorbeeld).

De Spuistraat en de Vlamingstraat waren daar echter te smal voor. Architecten die (ook) in de Vlamingstraat en de Spuistraat bijzondere winkelpuien maakten waren Jugendstil grootheden als L. de Wolf, Simons en Bosboom. De etalages waren fraai, maar grote warenhuizen konden er in die straat niet meer bij, bovendien kon het verkeer dat eeuwen lang gebruik gemaakt had van de Spuistraat en de Vlamingstraat bijna niet meer tussen de wnkelende mensen door. Er ontstond zowaar een file.

Overal werden steegjes en straten verbreed zodat mensen makkelijker naar en door het centrum van de oude stad konden reizen. Die periode van sloop en wegverbreding heeft geduurd van circa 1890 tot circa 1930.

Toen de rook was opgetrokken in Den Haag was Kortenbos (met als belangrijke winkelstraat het Westeinde) van het oude centrum afgesneden doordat het Jan Hendrikstraatje een Jan Hendrikstraat geworden was en had Den Haag er bovendien een enorme brede winkelstraat bij. De smalle steegjes tussen de voormalige havens en de Spuistraat / Vlamingstraat had men weggebroken en de Grote Marktstraat was (circa 1924) ontstaan.

De gemeente, die de Grote Marktstraat had laten aanleggen hoopte natuurlijk dat er zoiets zou ontstaan als bijvoorbeeld de Keizerslei (Antwerpen). Welke stad wilde dat nou niet. Dat dat nooit gebeurd is komt door de crisis die eind jaren '20 begon en de daarop volgende Tweede Wereldoorlog en het wederopbouw-tijdperk. 

De Spuistraat en de Vlamingstraat hebben daar op straat niveau uit eindelijk ook onder geleden.

Een andere reden is dat langs de Keizerslee in Antwerpen voormalige stadspaleizen, die langs de Lei ( = gracht) gestaan hadden winkels werden. Die huizen waren al mooi. In Den Haag moest nieuw gebouwd worden en de project- ontwikkelaren keken anders naar hun portemonee dan mensen die opdracht hadden gegeven tot de bouw van indrukwekkende woonhuizen.

Vandaar dat gevels boven de winkelpuien in de Vlamingstraat en de Spuistraat zoveel mooier zijn dan de meeste gevels langs de Grote Marktstraat. Omhoog kijkend in de Spuistraat en de Vlamingstraat zie je nog veel moois, zoals voorbeelden van Renaissance en Neo-Renaissance, Jugendstil en Art Deco. Alle belangrijke bouwstromingen van de afgelopen eeuwen zijn er wel te zien. Een paradijs voor architectuurliefhebbers.  Soms in schril contrast met de winkelpuien er onder.

 

Vlamingstraat vlamingx2.jpg (66680 bytes)

Begin 21e eeuw vindt de gemeente (in de gedaante van Wethouder Bruins) dat men eigenlijk weer aandacht moet besteden aan 'die winkelpui' als visite kaartje. Die opvatting is niet nieuw. Wie nu goed zoekt ziet nu al (nog) een paar fraaie puien in Spui- en Vlamingstraat die weer in het zicht worden gebracht.

Fantastische restauraties hebben ondertussen (eind 2004 / begin 2005) al plaats gevonden langs de Kneuterdijk ! Ik verwacht dat de Spuistraat en Vlamingstraat uiteindelijk ook wel weer fraaiere winkelpuien zullen krijgen, die de eenheid tussen straatniveau en top v/d gevels weer enigszins zal herstellen.

Wie nog een beeld wil krijgen hoe de oude winkelpuien er uit zagen kan in Den Haag trouwens nog veel voorbeelden vinden. Niet alleen langs de eerder genoemde Kneuterdijk, maar voor enkele mooie voorbeelden van 19e en vroeg 20e eeuwse winkelpuien verwijs ik u graag naar de Denneweg, de Papestraat, de Prinsestraat, het Noordeinde, de Korte en Lange Houtstraat, Plein, Molenstraat en Oude Molstraat en natuurlijk de Passage. Daarnaast -in mindere mate- langs de Korte en Lange Poten, de Wagenstraat en de Boekhorststraat.

In de Schoolstraat is men begonnen om historisch lijkende puien terug te brengen in het straatbeeld en Gerard Stevens heeft natuurlijk heel goed werk verricht in Haagsche Bluf en de Baljurk. Tot slot is de Snoeptrommel -in mijn ogen- een architectonische aanwinst voor de stad.

Wellicht kijkt u de volgende keer dat u in de stad bent in Vlamingstraat en Spuistraat even omhoog en staat u -voorzichtig, tussen alle winkelende Hagenaars, Hagenezen en bezoekers van onze stad- even stil bij de veelbewogen geschiedenis van dit deel van oud Den Haag...

eXTReMe Tracker