 |
 |
 |
| Zie ook de hoofdstukken :
|
Koninginnegracht & Het
Kanaal
Al in 1640 werden er plannen gemaakt om het
water van Den Haag te laten doorstromen naar de zee. Of via een kanaal langs de
Scheveningseweg, of door het Westland naar de omgeving van Delfshaven. Deze plannen kregen
een veto van Delft. Die stad vreesde de concurrentie.
In 1773 waren er wederom plannen om een kanaal
te graven. Nu dacht men aan een kanaal dat via Wassenaar naar de Oude Rijn zou lopen. Dit
plan verdween eveneens in de prullenbak. Waarschijnlijk vanwege de politieke onrust in het
land.
Na het vertrek van de Fransen was het
burgemeester Copes van Cattenburch die in
1824 opnieuw voorstelde om een Kanaal naar Scheveningen te graven.
Er waren vier redenen om
dat te doen. Copes van Cattenburch dacht aan de eerste, de Koning en zijn adviseurs aan de
overige drie :
een manier om het
grachtenwater te verversen;
een waterweg naar het
kort daarvoor gebouwde Badhuis in Scheveningen;
een zeehaven aan het
eind van het kanaal ("De Nieuwe Waterweg");
een bevoorradingskanaal
voor Scheveningen.
Nadat eerst de Koninginnegracht was gegraven
begon men in 1832 met de voorbereidingen voor het graven van een Kanaal naar zee. Men deed
dat met als enig overgebleven doel een waterweg naar het Badhuis te maken.
"Delfland" zag niets in een open verbinding met zee en de vissers en het Badhuis
zagen niets in het sterk vervuilde grachtenwater in de zee. Bovendien wilden de vissers
geen schepen uit de rest van Holland in hun buurt.
Het graven werd voor een deel gedaan door
werklozen, die op die manier dus te werk werden gesteld. Daarnaast leverde de zandwinning
geld op.
Bijzonder is dat men eerst recht op het
Badhuis aan zee afging met de gracht.
De gracht ligt dan ook niet helemaal kaarsrecht in het verlengde van de
Prinsessegracht.
Die richting was goed voor het brengen van
gasten naar het Badhuis, alleen als de zeehaven aan het eind van deze gracht moest komen,
zou het Badhuis zelf moeten wijken. Bovendien zwommen de badgasten dan in vervuild
grachtenwater. Dat had men even over het hoofd gezien. Ter hoogte van de Kerkhoflaan maakt
de Koninginnegracht derhalve een scherpe bocht naar links.
In 1834 besloot Koning Willem I dat de
graafwerkzaamheden moesten stoppen. Waarschijnlijk omdat het geld op was. Aan het eind van
de Koninginnegracht kwam een openlucht zwembad te liggen (waar nu het Rosarium in het
Westbroekpark is). Ook ontstond er vlakbij dat einde een zogenaamde 'Kolonie': de Witte
Brug. Een groep huizen die nog steeds bestaat en die de "Stadsherstel" heeft
gerestaureerd.
Nadat de werkzaamheden lange tijd hebben stil
gelegen is men in 1853 toch verder gaan graven naar zee. Dit maal op kosten van Den Haag.
Het rijk betaalde niet meer mee. Er is dan ook geen sprake meer van Koninginnegracht, maar
het water heet nu gewoon Het Kanaal.
Grote meren ("Waterpartijen") en
zijkanalen (Spranken) ontstonden omdat men zand ging afgraven (o.a. om het gebied op te
hogen waar de Archipelbuurt gebouwd zou worden). Daarmee werd genoeg geld verdiend om Het
Kanaal in 10 jaar de kust te laten bereiken.
In 1863 stopte men op 100 meter van de zee.
Men had er in totaal meer dan 30 jaar over gedaan om Scheveningen te bereiken.
Er waren nog wel plannen om het hoge
Seinpostduin af te graven, waarna de zee bereikt zou zijn, maar dat is nooit gebeurd. In
Scheveningen zat men wèl te wachten op toeristen en een bevoorradingskanaal (waar ook de
Haring uit zee over afgevoerd kon worden), maar niet op vies grachtenwater in de zee.
|
 |
De schilder Mesdag koos het Seinpostduin uit
om aan zijn meesterwerk, het Panorama, te beginnen. Daarop is het kort daarvoor gereed
gekomen Kanaal goed te zien.
Over het Kanaal lagen vroeger schitterende
bruggen. Veel daarvan hebben het eind van de tweede wereldoorlog niet gehaald.
Beroemd was de zogenaamde Wittebrug (een wit
bruggetje van hout, eigenlijke naam was Koninginnebrug).
Daar had zich al in de 19e eeuw een kleine
nederzetting gevormd. Men sprak rond 1900 van 'de kolonie'. De huizen stonden toen nog
relatief ver van Den Haag en Scheveningen. Veel van die huizen bestaan nog steeds en ze
vormen nog steeds een bijzonder wijkje bij de Wittebrug / Badhuisweg.
|
 |
 |
 |
 |
De zee werd (dus) niet bereikt, wel ontstond
er een bloeiende binnenhaven bij de Badhuiskade. Scheveningse vissers, beurtschippers en
passagiersschepen konden tot het midden van de 20e eeuw af en aan varen. 84 vrachtschepen
per dag voeren over Koninginnegracht en Het Kanaal tussen Scheveningen, Den Haag en andere
steden. Scheveningen werd de grootste Haringexporteur van Europa !
Aan het eind van het kanaal lagen diverse
zijhavens. Het Balkengat, de Grinthaven en het Schelpengat.
Verder waren er enkele zijkanalen, waarvan De
Sprank door Klein Zwitserland nog bestaat. Hieronder een foto genomen in juni 2009. De
foto is genomen vanaf De Sprank, kijkend naar de Koninginnegracht.
|
|
De Sprank loopt door tot aan de Van Alkemadelaan, met een
kano is deze waterweg goed bevaarbaar. Voor moterbootjes is het tegenwoordig te ondiep.
Bij de Dr. Kuyperstraat was nog geen dam
aangelegd. Daar ging een pondje over het Kanaal.
Na de aanleg van de Dr. Kuyperdam was het
voorbij met de bedrijvigheid in en om de Binnenhaven. Omstreeks 1970 werd die, samen met
de zijhavens, zelfs -helaas- gedempt.
Eeuwig zonde. Hieronder de situatie bij de
Badhuisweg omstreeks 1902 en 100 jaar later in 2002.
|
 
|
Bij het Westbroekpark (aangelegd in de jaren '20 van de 20e
eeuw) kan men zomers bootjes huren. Er is daar een gezellig theehuisje ( "De
Waterkant"). In het Westbroekpark zijn in de zomer bijzonder fraaie rozen te zien.
Ook de Parade is er de laatste jaren (in de zomermaanden) te vinden.
In 2009 begint de Willemsvaart met Rondvaarten over de
Koninginnegracht en Het Kanaal.
Hieronder heb ik de vaarroute met foto's weergegeven zoals
die was tot circa 1970.
|
Koninginnegracht en Het Kanaal
tussen Den Haag en Scheveningen vóór 1970 |
|
De Koninginnegracht begint bij de Nieuwe Uitleg en sluit aan op de
Prinsessegracht. Hier zien we de brug bij de
Dierentuin in
aanbouw. Op de achtergrond de Prinsessegracht en de toren van de Boskantkerk die in 1945
door de Geallieerden is verwoest. |
| De Javabrug zoals hij er uitzag voor de Tweede Wereldoorlog. In 1943 zijn alle bruggen over Koninginnegracht en Het Kanaal
gesloopt op last van de Duitsers. Daardoor zouden geallieerden bij een invasie afgeremd
moeten worden.
De foto is van de oude brug. Pas in 1950 was de nieuwe brug
gereed. |
|
|
De Koninginnegracht gezien vanaf de Javabrug, richting
Scheveningen..
Rond 1900 |
| Rechts de brug bij de Laan Copes van Cattenburg zoals die er uitzag
voor de oorlog. Links de huizen van de kade die Koninginnegracht heet. Ze bestaan nu nog
steeds. |
|
|
De Raamweg is relatief lang "leeg" gebleven. Op deze foto
van 1895 is dat goed te zien. Links de kade
die Koninginnegracht heet. |
| De Raamweg omstreeks 1932 met het door Berlage ontworpen gebouw van
de voorloper van Nationale Nederlanden (De Nederlanden van 1845). Het gebouw is beschadigd
in de Tweede Wereldoorlog, maar na de oorlog weer in orgininele staat hersteld. De laatste
jaren (tot 2008) zat "Orange" in het gebouw. |
|
|
De Koninginnegracht bij de Sprank, het water richting Klein
Zwitserland. We kijken van de zgn. Wittebrug naar Den Haag. Op de gracht vaart een klein passagiersschip. |
| Rechts een foto van de 2e Wittebrug in 1890. Deze brug was
grotendeels van gietijzer. De eerste
wittebrug (tot circa 1870) op deze lokatie heette Koniginnebrug en was van (wit
geschilderd) hout, vandaar de bijnaam. De gietijzeren brug werd in 1905 vervangen door een
steviger exemplaar van steen (na de komst van de electrische tram).
In de oorlog werd die brug gesloopt, in 1949 lag de 4e
Wittebrug op zijn plaats. Die bestaat nu nog steeds. |
|
|
Links een foto (1900) van de villa's bij de Wittebrug. De laatste 2
rechts zijn rond 1976 gesloopt. Langs het water lag nog een wandelpad. Dat is aan die kant
niet meer het geval. We kijken richting de Wittebrug. |
| Wederom een foto die in 1900 gemaakt is. We kijken in de richting
van Scheveningen. De brede kade bij het water
rechts bestaat nog steeds. De op deze foto zichtbare huizen zijn rond 1976 gesloopt. |
|
|
Links op de foto de Haringkade, aan de andere kant het gebied dat
later het Westbroekpark zou worden. Ten
tijde van de foto (1900) was het al een bijzonder gebied geworden met enkele
eilandjes.
Landschapsarchitect Westbroek heeft het omstreeks 1924
omgetoverd in een heel bijzonder park. |
|
| De Haringkade (rechts) in 1910 op het punt waar de demping plaats
vond rond 1970. In de verte ligt de haven bij
de Badhuiskade.
We kijken vanaf de Nieuwe Duinweg. |
|
|
Het Kanaal richting Seinpostduin. Links de Haringkade. |
| Deze brug bestaat niet meer. Hij werd "De Hang" genoemd en
lag bij de Neptunusstraat. Op de achtergrond zien we het Seinpostduin. Bij de brug stonden , op de Havenkade, diverse café s en fabrieken
(Rademakers). |
|
|
In Scheveningen waren diverse zijhavens. Het Balkengat (links op de
foto) bij de Seinpoststraat, het Schelpengat bij de Neptunusstraat en een kleine haven die
Grinthaven werd genoemd. Al deze havens zijn gedempt rond 1970. |
| De Badhuiskade met schilderachtig Scheveningen ongeveer 100 jaar
geleden. Seinpost steekt overal bovenuit.
Daar stond Mesdag rond 1880 toen hij begon aan de voorbereidingen voor zijn beroemde
Panorama. |
|
|
Het prachtige hotel op het Seinpostduin. Gesloopt in de jaren '70,
kort na de demping van de binnenhavens. |
| Het
Verversingskanaal |
Na het stopzetten van het project aan de
Oostkant van Den Haag besloot de Gemeente een heel nieuw Kanaal graven aan de andere kant
van het oude Den Haag. Groothertogin Sophie, de enige dochter van koning Willem II en Anna
Paulowna schonk de grond voor het kanaal aan het eind van de 19e eeuw aan de gemeente op
voorwaarde dat er niets anders dan het kanaal zou worden aangelegd. Bouwplannen van
Gemeente en Projectontwikkelaren moeten ook nu nog aan de nazaten van de Groothertogin
worden voorgelegd. Plannen om woningen en bedrijven aan het water te bouwen moesten aan
het eind van de 20e eeuw worden geschrapt na verzet van de Duitse adellijke familie. Begin
2003 heeft de Gemeente -daarom- onderhandeld met de Duitse prins Michaël van
Sachsen-Weimar und Eisenach (Voor één van zijn voorvaderen, Hertog Karel Bernhard, is
het standbeeld op het Lange Voorhout neergezet en de Weimarstraat genoemd). De gemeente
wil graag een dam aanleggen in het Verversingskanaal, maar dat mocht dus niet zonder
toestemming. De toestemming kwam er, maar ... niet nadat men had toegezegd dat..
Prins Michaël zou openen, de familie een
eigen herdenkingsplaat op de brug zou krijgen en het standbeeld op het Lange Voorhout werd
opgeknapt. Dat is allemaal gebeurd (begin 2005).
|
 |
Het Verversingskanaal bereikte de zee eind 19e
eeuw maar toen was het besluit om alle Haagse grachten, op de Singelgracht na, te dempen
in feite al genomen.
Een groot verschil tussen de twee kanalen is
dat langs het Kanaal nog heel veel stukken groen zijn en dat dat voor het
Verversingskanaal veel minder geldt. Alleen tussen Duindorp en Houtrust is een klein
stukje 'duin' overgebleven.
Wel zijn de oevers van het Verversingskanaal
op sommige stukken zeer groen.
Verder is de architectuur langs grote stukken
van het Verversingskanaal zeer bijzonder.
Ter hoogte van de Weimarstraat vindt men
vooral Neo-stijlen en Eclecticisme, voorbij de Laan van Meerdervoort gaat dat snel over
(aan de kant van de Conradkade) in "Overgangs architectuur", een mix van
Neo-stijlen en Jugendstil.
De oude Zeesluis bij de Groot Hertoginnelaan
is in de Neo-Renaissance stijl gebouwd en voorbij de Houtrustbrug, tegenover voormalig
Landgoed en sportpark Houtrust, staan weer Jugendstil huizen, gevolgd door moderne
woonblokken.
De lantaarns bij de oude Zeesluis doen het
weer en diverse (door weer en wind) verweerde sluis onderdelen zijn in 2005 opgeknapt. Het
ziet er overdag schitterend uit, maar nu de lantaarns weer werken is het monument ook 's
avonds weer goed te zien.
Tot 1970 konden schepen over dit kanaal de zee
bereiken en vanaf zee via de Haagse singelgracht de stad uit. Met de aanleg van een eerste
dam werd deze mogelijkheid helaas teniet gedaan.
Net als het Kanaal aan de oostkant van Den
Haag is het Verversingskanaal vrij 'stil' geworden.
Eind 2004 jaar is langs het water van het
Verversingskanaal een nieuw park aangelegd, 'De Verademing'. Op die lokatie stond tot een
paar jaar geleden de Vuilverbranding. Nu zijn er sportvelden, wandelboulevards en wellicht
komt er nog een klein haventje. De Ooievaart zal zich daar wel voor in blijven zetten.
Er is nog een bevaarbaar kanaal naar
scheveningen. Via de (in 1895 gegraven) Laakhaven en het Laakkanaal (jaren '20 van de 20e
eeuw gegraven) bereikt men de oude Loosduinse Vaart en kan men naar de Afzanderij vaart
(Valkenboskade). Tot circa 60 jaar geleden bestond de mogelijkheid om door te varen van de
Afzanderijvaart naar het Verversingskanaal. De overkluizing van het Hanenburgkanaal
(omstreeks 1950) heeft deze doorsteek helaas onmogelijk gemaakt.
|
 |
 |
 |
