Den Haag
Hoofdstad van Zuid Holland
Regeringsstad en Residentie

van Nederland

Door : Chris Schram

 

De Pagina's over de geschiedenis en historie van Den Haag

English Deutsch

Alfabetische Index Nieuw op deze site Stadswandelingen Rondvaart Uitgaan in Den Haag Links
Zuid Singelgracht

Haagse Grachten
De Singel(s)gracht

De Oude Grachten
De 17e en 18e eeuwse grachten
Versie van : 22-11-13

Zuid Singelgracht

Willemsvaart

 

Veel Nederlandse Steden (niet allemaal, Baarn bijvoorbeeld niet) hebben een Singel, een gracht die buiten de wallen lag en diende ter (extra) verdediging van de stad. In veel steden is die Singel nog steeds -grotendeels- aanwezig. Ook in Den Haag is de Verdedigingssingel nog steeds aanwezig. Toen scheepvaart nog goed mogelijk was, tot het begin van de 20e eeuw, sprak men ook wel van de Ringvaart.

In Den Haag spreken we eigenlijk van de Singelsgracht. Het is één gracht om de oude stad die bestaat uit meerdere Singels en die dragen, op de Prinsessegracht na, de namen van windrichtingen.

De naamgeving van de Singels-grachten is als volgt.

Het stuk gracht tussen het water van het Zieke en de hoek Zuidwal/Om en Bij heet officieel de Zuid Singelsgracht, vanaf die hoek Zuidwal/Om en Bij tot de volgende hoek (bij de Brouwersgracht) heet het water Zuid West Singelsgracht. Die naam geldt eigenlijk ook voor het volgende stuk gracht, maar de naam van het water tussen de kades Houtzagerssingel en Buitenom wordt sinds 1956 ook Houtzagerssingel genoemd.

Vanaf de Vaillantbrug tot de Loosduinsebrug heet nu ongeveer 50 jaar Zoutkeetsingel, maar is officieel de West Singelsgracht en die loopt tot aan het Verversingskanaal. Daarna volgt tussen Noordwal en Veenkade de Noord West Singelsgracht.

Vanaf het Verversingskanaal naar de Prinsessewal heet dus Noord Westsingels gracht (Noordwal/Veenkade). en tussen Prinsestraat en de Elandstraat ligt vervolgens wederom een gracht met de naam "West Singelsgracht".

Tussen het West Singelsgracht en Hooigracht ligt de Noord Singelsgracht. Tussen Smidwater en Prinsessegracht ligt één van kortste grachten van Den Haag, 'de Gietkom'. De gracht met dezelfde lengte tussen Hooigracht en Prinsegracht (bij de Houtweg/Nieuwe Uitleg) heet "Korte Nieuwe Uitleg".

Tussen Heerenbrug en het eind van de Zwarte weg heet de gracht Oost Singelsgracht (hoewel één kort stuk ook wel "Oranje singelsgracht" wordt genoemd) en vervolgens tot aan het Zieke heet de gracht de Zuid Oost Singelsgracht.

Zuidwest Binnensingel (18e eeuw) Noord Singelgracht / Noordeinde, Zeestraat
Noord Westsingelgracht (Westermolens)

Prinsessegracht, 18e eeuw
De singels in de 18e eeuw

 

Ontstaansgeschiedenis (Cobouw juni 2002) :

In 1594 werd voor gezamenlijke rekening van de Rekenkamer en de magistraat een gracht gegraven aan de oostzijde van de stad, dat onder meer diende voor de afwatering van de polder benoorden het Haagse Bos. In 1597 werd het plan opgevat om daar uitbreiding aan de geven, maar dat plan strandde. Ik noem dit, omdat het hier gaat om delen van het latere stelsel van singelgrachten. De magistraat stelde het probleem van de kosten in de Socikteit aan de orde. Na jaren van bakkeleien, en niet na arbitrage door Johan van Oldenbarnevelt, de landsadvocaat van Holland, (en aandringen van Prins Maurits) was de uitkomst dat diverse accijnzen werden verhoogd en dat deze door alle Suppoosten (medewerkers aan het Hof) en inwoners moesten worden opgebracht. Bovendien ontving de magistraat uit de Socikteitskas, naast een bedrag ineens, een jaarlijkse uitkering van 5000 Karolus-guldens ter ondersteuning "van haren particulieren nood en tot profyt haerer Thesaurie". Ten opzichte van de gemeentebegroting was dat veel geld. Het geld besteedde men voor een groot deel aan de aanleg van een nieuwe gracht: de Turfmarkt.

Nog maar net was de Turfmarkt bewoond of er kwamen klachten. Het water in de gracht stonk. Weliswaar had menig riool een overloop op de gracht, maar dat was niet bijzonder. Het probleem was dat de Beek, de slagader van oud-Den Haag, te weinig water aanvoerde om het grachtwater te verversen. De Haagse grachten moesten het daarom vooral hebben van neerslag en dus speelde het probleem doorgaans in de zomer. Het vormde de aanleiding voor het maken van een groot plan, wat uiteindelijk 80.000 gulden kostte. Het kreeg z'n beslag in het graven van een rechthoekig stelsel van singelgrachten, dat een gebied ging omsluiten, twee keer zo groot als de oppervlakte van het oude dorp: genaamd "De nieuwe Hage".

Op de hoek Prinsessegracht, Herengracht staat op een brug een monument ter ere van Maurits en de burgers van Den Haag die de eerste grachten gegraven hebben. Indien men goed kijkt kan men de (door weer en wind verweerde) tekst nog lezen "1612 - Door Burgers Daad op Maurits Raad deze gracht Ontstaat - 1619" .

Zoals te lezen is in het hoofdstuk over de Haagse Verdedigingswerken kreeg Den Haag twee keer toestemming om Stadsmuren te bouwen. Ze kwamen er echter nooit.
Prins Maurits van Oranje heeft zich er hoogstpersoonlijk voor ingespannen dat Den Haag toch verdedigingswerken kreeg. Hij woonde er immers zelf.

De Singel zou Den Haag enige bescherming bieden als de Spanjaarden ooit terug zouden komen. Iets wat in die tijd (1612) nog steeds heel goed mogelijk was. De oorlog was nog lang niet voorbij.

West Singelgracht Smidswater

 

De singel van Den Haag kreeg geen ster-vorm, zoals de Singels van de andere (vesting)steden,  maar een (aparte) kruik-vorm. Men hield daarbij rekening met de groei van het stedelijke dorp, al bestaande waterlopen (zoals sloten en de 17e eeuwse grachten) en bovendien met bebouwing, zoals molens en boerderijen.

In de Cobouw van juni 2002 staat te lezen :

In de jaren 1612 tot 1619 werd het grachtenstelsel aangelegd. Gevoed door de Beek waterde het af op de boezem van Delfland, waarmee het in open verbinding stond. In 1615 stuitte het werk op grondspeculanten, wat voor de magistraat aanleiding was de Staten toestemming te vragen te mogen onteigenen. Die werd verleend omdat het "van node" werd gevonden de "plaetse van s-Gravenhage [...] uyttezette, omme de Schepen, Schuyten, neeringen, metten gevolge en ankleve vandien bequamelyk te accomoderen'" .

De uitvoering van het project kan baliekluivers gemakkelijk de wenkbrauwen hebben doen fronsen, want graven gebeurde alleen aan de oost- en westzijde van het dorp, waar men door de oude strandwal heen moest, waar oud- Den Haag op is gelegen. Aan de noordzijde en zeker aan de zuidzijde werd niet of nauwelijks gegraven. Daar namelijk lag de grond al gauw twee tot drie meter lager en moest er door het opwerpen van twee kaden een bedding worden gecreerd.

De afwatering van de ingesloten gronden werd daarmee een probleem. Dit werd opgelost door deze 'binnenpolders', via een houten duiker onder de nieuwe singelsgracht door, te laten afwateren op de Veenpolder, die gewoon bemalen werd. Binnen de singelgrachten werden nu successievelijk binnengrachten uitgezet, als de Amsterdamse Veerkade en de Paviljoensgracht.


De Singelsgracht is in 1672 als verdedigingslinie gebruikt. Dat was het 'rampjaar'. Engelsen vielen aan over zee, Fransen drongen diep door in de Republiek evenals de legers van twee Duitse Koninkrijkjes.

De bruggen gingen omhoog en op de kades werden kanonnen gezet. De Fransen wisten Den Haag echter niet te bereiken . De enige slachtoffers van die oorlog IN Den Haag waren de gebroeders De Witt.

De bruggen over de Singel werden trouwens 's avonds altijd open gezet.
Militairen bewaakten deze bruggen (waar mooie poorten op stonden) en patrouilleerden 's avonds en overdag langs het water.  

In de 17e eeuw heeft tot twee maal toe bijna een landing plaats gevonden van Engelse Invasietroepen die naar Den Haag wilden oprukken. Allereerst vond er een grote zeeslag plaats bij Kijkduin, waarbij Tromp en De Ruyter de Engelse vloot tot zinken brachten en enkele jaren later is er bij Scheveningen gevochten. Ook toen wisten de Engelsen het strand niet (levend) te bereiken. Tijdens de Franse overheersing (18e eeuw) en de inval van de Duitsers (1940) speelden grachten eigenlijk geen enkele rol meer. Het feit dat grote delen van Den Haag (uniek in de mei dagen van '40) werden heroverd op de Duitsers had niets met de Grachten te maken.

Ondanks de snelle toename van de bevolking was er eeuwen lang voldoende ruimte binnen de Singelsgracht om te bouwen. Bij het Groene Wegje en de Nieuwe Uitleg werd in de 17e en 18e eeuw buiten de grachten gebouwd, maar elders niet. De eerste echte stadsuitbreiding buiten de grachten vond plaats in 1845, 225 jaar nadat de Singelsgracht gegraven was. Daarna ging de groei van de stad zo snel dat al snel de grenzen van aangrenzende gemeentes werd bereikt. Anno 2001 is Den Haag een stad met ruimtegebrek.

In de 17e eeuw was daar nog geen sprake van. Den Haag bleef een dorp met brede straten en grote pleinen. Hier en daar verrezen toch kleine muurtjes en zandwallen bij de Singelsgracht, zoals bij het Westeinde, het Noordeinde en het Zieken. Deze stelden echter -als verdedigingswerken- niet veel voor. Daarnaast werden er huizen gebouwd die direct aan het water grensden, ook deze hadden geen enkele waarde voor de echte verdediging van Den Haag, maar het werd voor landlopers moeilijker om de stad ongezien binnen te komen.

Veel Haagse binnen grachten zijn tussen 1640 en 1904 gedempt. De Singelsgracht bestaat echter nog helemaal. Op sommige plaatsen stroomt hij tegenwoordig onder parkeerplaatsen en straten door. De Gemeente heeft een van de 'obstakels' in 2004 laten verwijderen, zodat rondvaarten in de Haagse Singelsgracht mogelijk geworden is.

Een eerste stap in die (goede) richting was de opening van een passanten haven in de Zuid Singelgracht (aan de Bierkade). De officiële opening van deze haven was op 6 april 2001.

Sinds (zaterdag 7) april 2001 kunnen maximaal 22 pleziervaartuigen met een maximale lengte van 12 meter en een hoogte tot 2.30 meter aanmeren in de haven in het centrum van Den Haag. Passanten hebben dan het openbaar vervoer voor de deur en de stedelijke en regionale attracties binnen bereik. Drinkwater, electra, douches en toiletten zijn beschikbaar. De was kan worden gedaan en vuil water kan worden afgepompt.

Het centrum is door de passantenhaven bereikbaar voor zestig procent van de pleziervaartuigen uit het Vlietgebied. Grotere jachten en charterschepen kunnen afmeren in het Laakkanaal aan de Verheeskade en de Cruquiuskade. De Haagse wateren zijn bereikbaar voor zowel de grote als kleine binnenvaart.  Eind 2005 heeft de Ooievaart het beheer over de Zuid Singelsgracht haven overgenomen.


Foto's van de Haagse Grachten [1]
Foto's van de Haagse Grachten [2]
Foto's van de Haagse Grachten [3]

Foto's van Grachten in andere steden

De Haagse Grachten beschreven
De Haagse Rondvaart
De Kanalen naar Scheveningen