Den Haag
Hoofdstad van Zuid Holland
Regeringsstad en Residentie

van Nederland

Door Chris Schram

 

De Pagina's over de geschiedenis en historie van Den Haag

English Deutsch

Alfabetische Index Nieuw op deze site Stadswandelingen Rondvaart Uitgaan in Den Haag Links
Richting Zieke(n), circa 1850

Korte geschiedenis
van Den Haag

Holland en Nederland



Onder aan deze pagina vindt u een samenvatting van de Haagse geschiedenis.

Allereerst links naar diverse hoofdstukken waarin ik de geschiedenis in de periode 1998/2000 wat uitgebreider beschreven heb.

Er is niets lastiger dan "Geschiedenis", lastig omdat ik veel uit boeken heb moeten halen en iedere schrijver toch weer (vaak) net iets anders vertelt. Soms is dat leuk om te zien, vaak ook heel lastig.

Voor wat ik zelf heb meegemaakt, geldt dat mijn jeugd zich afspeelde in Oud Waldeck en dat "de stad" (het centrum).. alleen bezocht werd als er kleding gekocht moest worden, of als we gingen eten (moeder, zus en ik). De eerste herinneringen van de stad zijn gebouwen met oorlogsschade. Ik weet niet waar dat is geweest. Het moet rond 1974 zijn geweest in de buurt van de Turfmarkt. Daarnaast heb ik vage herinneringen aan het prachtige station Staats Spoor dat moet voor 1974 zijn geweest, want toen hebben ze het afgebroken.

De volgende serieuze herinneringen zijn van ongeveer 10 jaar later. De afbraak van de laatste panden langs die Turfmarkt om plaats te maken voor de nieuwbouw van het centrum.

In 1984, 18 jaar oud.. ging ik "stappen" in het centrum. Nachtherinneringen derhalve en hele hele leuke. Denneweg, Herengracht (Prins Hendrikplein), maar vooral toch ook de Marathon tegenover mijn huis in Waldeck.

Geweldige tijd.. Een periode met een glanzende gouden rand...

Maar dat is een ander verhaal.

De Geschiedenis hieronder is dus zoals ik het heb 'begrepen' na het lezen van diverse boeken. Het leuke is dat ik veel van mijn eigen teksten (geschreven in de periode 1998/2005) al weer ben tegen gekomen op andere websites en in boeken. De stijl is immers duidelijk herkenbaar.

Leuk dat anderen mijn teksten gebruiken, maar ook 'riskant', want ik beweer allerminst de complete en volledig juiste informatie op deze site te hebben *kunnen* zetten.

Het is de geschiedenis bij (zeer dichte) benadering. We waren er niet bij, we hebben het meeste niet zelf kunnen zien. De geschiedenis wordt vaak geschreven vanuit een bepaald oogpunt. Alles is afhankelijk van de tijd, de plaats, de schrijver..

Christiaan F. Schram (CFS) [09-09-1966]

Inleiding.. In den beginne...

De Hoofdstad / De Republiek

 

Hoofdstukken :
 

 

Inleiding
1200-1299 Graven van Holland
1300-2002 Geschiedenis Bezuidenhout
Oude Grachten Spui, Hofsingel
1300-1356 Graven van Avesnes
1350-1399 Graven van Beieren
1400-1436 Jacoba van Beieren
1433-1499 Hertogen van Bourgondië
1500-1555 Habsburgers (Spanje)
1555-1566 Aanloop naar de Opstand
Stadsmuren Vestingwerken van Den Haag
1566-1600 Begin van de  Opstand
1600-1648 Geboorte van de Republiek
Bestuur v/d Republiek Logementen
Nieuwe Grachten De 17e eeuwse Grachten
Singelgracht De Haagse Singelgracht
1600-1650 "Herbouw" van het dorp
1600-1699 Winterkoning / Kermis in de 17e eeuw
1648-1699 Roerige jaren/Vrede van Rijswijk
1700-1749 Tijd van teruggang
1750-1850 Franse tijd en Koninkrijk
1813-1900 De drie Koningen
1840-1860 Voorbij de Singels
1860-1914 Gouden jaren...
1885 Winkelstraten : De Passage
Begin 20e eeuw Winkelstraten
1914-1940 Moeilijke jaren
1940-1945 Donkere jaren..
1945-1989 De slopershamer..
1990-heden Nieuw Den Haag

Geschiedenis in het kort

Geschiedenis van een bijzondere stad

In 1248 besloot Graaf Willem II dat er een groot kasteel gebouwd moest worden in het (Haagse) bos, op de locatie waar zijn vader Floris IV jaren eerder een landhuis had gekocht. Dat landhuis stond bij een duinmeer dat nu nog steeds bestaat. Het is de Hofvijver.

De geschiedenis van Den Haag begint voor velen in 1248. In 1998 vierden we dan ook het 750 jarig bestaan van Den Haag, maar al in 1097 hadden de Graven van Holland een versterkte woning bij het duinmeer (Hofvijver). Dat huis stond tussen (het huidige) Noordeinde en Kneuterdijk. Voor deze woning (omgeven door stevige muren) lag een driehoekige Voorplaetse (Plaats). Het plein de Plaats is dus ouder dan Den Haag !

En al voor 1097 voor en tijdens de "Romeinse tijd" woonden hier mensen. Soms in kleine hutjes, soms in nederzettingen langs de Romeinse wegen. Keer op keer worden er binnen de (huidige) gemeente grenzen aanwijzingen gevonden dat hier 2000 jaar gelden al gewoond werd. De Beek werd nog Haraga genoemd en de nederzetting die rond 1100 na Christus ontstond op de plaats waar nu de wijk Kortenbosch ligt werd Up de Gheest genoemd.

De woning was een rustpunt voor de Graven wanneer ze vanuit hun Ridderzaal te Haarlem, via Leiden naar 's Gravenzande reisden.

Dat oude huis werd waarschijnlijk al 's Haghe genoemd en lag bij de duinbeek die ook nu nog steeds in de Hofvijver uitmondt. Nu noemen we die duinbeek "De Beek", omstreeks 1100 AD sprak men -volgens oude boeken- nog van de Haragha (of Horega).

De oude middeleeuwse woning op de Plaats heeft nog tot in de 17e eeuw bestaan, maar werd na 1230 niet meer door de Graaf van Holland gebruikt.

Om deze middeleeuwse woning stonden meerdere boerderijen op een oude Duinwal. Er bestaan, zoals aangegeven, aanwijzingen dat deze nederzetting "Up de Gheest" werd genoemd.

Oude duinwallen werden Geestgronden genoemd. Er zijn meer oude plaatsen met een soortgelijke naam : Poelgeest, Oegstgeest, Uitgeest. Ook sprak men in de 13e eeuw nog van "Rijswijc an der Gheest".

In Den Haag herinnert de straat "Geest" nog aan de oude naamgeving. Ook in de 13e en 14e eeuw sprak men nog van "Op de Geest" als buurt. Den Haag had toen ook een Veenbuurt gekregen aan de kant van de Venestraat.

Up de Gheest had omstreeks 1250 grenzen die nog steeds goed te herkennen zijn : Het Westeinde, de Riviervismarkt, de Groenmarkt, Het Halstraatje, Buitenhof, (gevangenpoort), de noordzijde van de Plaats, de Papestraat, de Nobelstraat, Geest, Slijkeinde en het Kortenbos.

Er is nog een manier om de grenzen van het oorspronkelijke Den Haag te herkennen. De oudste straten die door dit deel van de stad lopen veranderen allemaal van naam zodra ze de 'oude grens' gepasseerd zijn.
De Hoogstraat (lopend over het hoogste punt) verandert na de 'noordgrens' in het Noordeinde en na de 'zuidgrens' in Venestraat. De Vleerstraat (hier stonden Vlierbomen) verandert na de 'noordgrens' in Breedstraat en na de 'zuidgrens' in Assendelftstraat.

De Pastoorwarande, nu een straat voorbij de 'noordgrens', was één van de hoeven die bij de Geest lagen. Deze hoeve was ook omgeven door grachten en wallen. Er woonde dienaren van de St. Jacobskerk.

De Oude Molstraat is één van de weinige oude straten die de 'grens' passeert. De Prinsestraat is in de 19e eeuw doorgetrokken, de Torenstraat (die voorbij de 'zuidgrens' Jan Hendrikstraat heet, naar een groot grondbezitter) is in de 20e eeuw verlengd.

Op de Geest stonden enkele boerderijen en op het hoogste punt stond de voorloper van de St. Jacobskerk. Graaf Floris II is omstreeks 1097 de stichter van de versterkte hoeve aan de Plaats geweest. Het gebouw was omringd door grachten en wallen, maar toch viel het oog van de Graven later op één van de andere gebouwen. De hoeve aan het duinmeer van de vrouwe van Mailand Wassenaer.

Floris IV gebruikte die hoeve om na de jacht op wild in het Haagse Bos uit te kunnen rusten, Graaf Willem II wilde echter een heus Keizerlijk paleis laten bouwen.


Hij was Rooms Koning van het Duitse Rijk en zou omstreeks 1250 Keizer van dat Rijk worden. De reden dat hij zijn paleis in een bos wilde bouwen was onder andere dat hij bestaande steden niet jaloers wilde maken. Door een kasteel in één van die steden te bouwen, zouden de andere steden zich benadeeld (kunnen) voelen.  Bovendien -en dat woog in de vroege Middeleeuwen waarschijnlijk nog zwaarder-  hadden enkele van zijn voorouders slechte ervaringen met het wonen in een bestaande stad. Het gebied bij de Vijver was eigen grond. Hier kon hij naar eigen wens en inzicht een enorm kasteel laten bouwen, een Keizer waardig.

De (gedeeltelijk door de Romeinen gegraven) Vliet was dichtbij evenals de zee en ook de oude weg tussen Delft en Leiden lag niet ver weg.

Het kasteel met stevige muren en vele bijgebouwen dat Willem II waarschijnlijk heeft willen bouwen is slechts gedeeltelijk afgebouwd omdat Willem II vroegtijdig, nog voor de kroning tot Keizer, is omgekomen (veldtocht tegen de West-Friezen).

Zijn zoon (Graaf Floris V) heeft er echter nog wel voor gezorgd dat de Ridderzaal daadwerkelijk (af) gebouwd is. Aan de gebouwen die daar omheen hadden moeten komen is men vermoedelijk nooit begonnen. Als dat wel zo is, dan zijn de resten daarvan al eeuwen geleden opgeruimd. Één ding is zeker, als Willem II niet vroegtijdig was overleden, dan zou de omgeving van de Ridderzaal er nu heel anders uit hebben gezien. Het is maar de vraag of Nederland zoals we het nu kennen zou hebben bestaan. Sterker nog, de hele Europese ontwikkeling zou anders zijn verlopen en daarmee ook die van Afrika, Amerika en de andere continenten. Dat is het mooie van geschiedenis en van het heden. Iedere beslissing en gebeurtenis, hoe klein en onbeduidend die ook lijkt, kan op den duur verstrekkende gevolgen hebben

Bij de Ridderzaal kwamen na 1300 wel machtige muren (met poorten) te staan en bovendien lag een ring van water (grachten en vijver) om het terrein heen. In de buurt van het kasteel kwamen vervolgens steeds meer mensen wonen.

Omdat Holland omstreeks 1300 onderdeel ging uitmaken van een groter Graafschap (Zeeland, Henegouwen en Holland) werd Den Haag als bestuurscentrum minder belangrijk. De plaatsvervangers van de nieuwe graven (de Stadhouders) kozen Den Haag echter nog wel als residentie.

Daardoor bleef het dorp groeien. Er waren altijd militairen aanwezig en dat gaf een veilig gevoel. Bovendien was er een gracht gegraven om het water van de Hofvijver en Hofsingels te spuien (Het Spui) en daarom heen ontstond een arbeiders wijkje met enkele andere grachten (Voldersgracht en Lange Gracht).

Den Haag had omstreeks 1350 zoveel inwoners dat het meer op een stadje leek dan op een dorp. Graaf Aalbrecht   -die zelf vrijwel permanent in Den Haag woonde- gaf aan ieder die in Den Haag woonde bepaalde belastingtechnische voordelen. Daardoor trokken meer mensen naar Den Haag om zich er te vestigen. Den Haag kreeg ook een stedelijk bestuurs- en "gezagshandhavers" apparaat. Het echte dorpse karakter behoorde na 1350 in feite tot het verleden.

Vergeleken met steden van de 21e eeuw bleef Den Haag natuurlijk een stad met een dorps karakter tot 1920, maar naar de maatstaven van die tijd kon Den Haag na 1350 een stad worden genoemd. In officiële stukken van vóór 1806 word dan ook regelmatig gesproken over 'de stad Den Haag' (Die Haghe).

De grenzen van het oorspronkelijke Den Haag waren omstreeks 1400 al een stuk opgeschoven. De zuidgrens was verschoven van de Dagelijkse Groenmarkt en de Riviervismarkt naar de Vlamingstraat (De Vlaminck syn straet), de Laan (Zusterlaan) en Spuistraat. Aan de noordzijde lag de grens bij de Molenstraat. De Koningspoort (foto links) stamt nog uit die periode. Aan de zuidkant waren wellicht ook poorten (Eerste en Tweede Haagpoort) opgenomen in de bebouwing.

Echte stadspoorten waren het niet, maar ze gaven wel heel duidelijk aan waar Den Haag ophield. Ook hier geldt trouwens dat de straatnamen veranderen zodra de 'grenzen' gepasseerd worden (met uitzondering van het Noordeinde. Die straat loopt door tot de noordgrens van de 17e eeuw (Singelgracht).

Beschrijvingen van Den Haag van voor 1600 gaan vrijwel altijd over het vele groen en de ruime wegen. Huizen worden zelden beschreven. Zo bijzonder vond men de 'huizen' en gebouwen blijkbaar niet. Kastelen waren op meer plaatsen te vinden en trapgevels zag je overal. Bijzonder waren Hofvijver en de vele bomen. Die vind je dan ook terug op de oudste schilderijen en in de oudste beschrijvingen van de stad. Toch weten we wel wat van het oude Den Haag, door de de reisverslagen en geschiedsschrijvingen met schilderijen en de oudste plattegronden te vergelijken en te leren van opgravingen.

Zo weten we dat de Prinsestraat in de 17e eeuw werd aangelegd en die liep -tot 1885- van Molenstraat tot Singelgracht.

De Oude Molstraat ligt binnen het 15e eeuwse Den Haag en stopt bij de Koningspoort. De Venestraat ligt tussen de 13e eeuwse zuidgrens en de 15e eeuwse (Vlamingstraat/Weversplaats) en gaat dan over in de Wagenstraat (voorheen 'Zuideinde'). De Nieuwstraat ligt ook tussen de oorspronkelijke grens en de Vlamingstraat en gaat  dan over in de Raamstraat. De Schoolstraat ligt eveneens tussen die twee grenzen en dat geldt ook voor de Assendelfstraat. De Schoolstraat stopt bij de Grote Markt en de Assendelftstraat bij de Varkensmarkt. Wat ook goed te zien is, is dat er tussen Kettingstraat en Gortstraat ook nog een 'grens' loopt. Het Achterom.

Het Achterom liep aan de zuid-oost kant van Den Haag langs de muren van het Grafelijke kasteel. Aan de noord-oost zijde van het dorp werden adellijke woningen gebouwd langs de Lange Vijverberg en het latere Korte Voorhout. De eerstvolgende grote grensverlegging vond omstreeks 1612 plaats toen men met de aanleg van de Singelgracht begon. Die grenzen van Den Haag, bleven met uitzondering van een kleine correctie aan de oostzijde (Nieuwe Uitleg) in 1700 bestaan tot 1845.

Er hebben aan de noord en oostzijde van Den Haag wel enkele malen wallen en versterkingen gelegen. Een ring van Stadsmuren kreeg Den Haag echter nooit.

Allereerst waren de Graven tegen en later lagen de Hollandse Steden dwars. De Hollandse steden waren namelijk een soort stadstaatjes en hadden behoorlijk veel macht. Delft en Leiden stonden niet toe dat Den Haag muren zou krijgen. Ze vermoedden dat Den Haag dan ook een machtig stadstaatje zou worden en dat was slecht voor de handelspositie van bovengenoemde steden. Burgers van Den Haag hadden echter wel de zelfde rechten en plichten als andere stedelingen in Holland.

Toen Den Haag omstreeks 1560 uiteindelijk wel toestemming kreeg om een muur te bouwen, werd het -door de bevolking ingezamelde- geld gebruikt om een stadhuisje te bouwen. Dit stadhuisje bestaat nog steeds (Groenmarkt).

Het ontbreken van muren kwam Den Haag duur te staan in de 80 jarige oorlog. Het dorp raakte geheel ontvolkt en de bebouwing ging grotendeels in vlammen op. Er zijn dan ook niet veel gebouwen in de stad die ouder zijn dan 400 jaar.

Na de 80 jarige oorlog werd Den Haag regeringscentrum van de Republiek. Eigenlijk weer vanwege het feit dat men voor geen echte stad wilde kiezen om jaloezie der steden te voorkomen. Bovendien had de familie Van Oranje besloten om in Den Haag te gaan wonen. Het terrein om het voormalige kasteel werd nu het Stadhouderlijk Paleis. Oude muren werden vervangen door nieuwbouw. Tussen 1600 en 1650 kreeg het Stadhouderlijk kwartier het uiterlijk dat het nu eigenlijk nog steeds heeft. Rond de Hofvijver (die nog altijd op een duinmeer had geleken, maar omstreeks 1630 rechthoekig werd gemaakt) en aan het Voorhout verschenen mooie huizen van steen. In die tijd hadden die panden nog trapgevels ! Van de eerste woonhuizen aan het Lange Voorhout is alleen het Pagehuis -in (redelijk) originele staat- overgebleven. De andere woonhuizen staan er vaak nog wel, maar de gevels zijn in de 18e en 19e eeuw aangepast aan de 'bouwstijlen' van die tijd.

Den Haag werd een hofstad. Stadsmuren kreeg de stad niet.  Er werd wederom toestemming gegeven door de andere steden, maar het geld ontbrak. Wel werd een verdedigingssingel aan gelegd (1612-1619). Deze Singel bestaat nog steeds.

Deze Haagse singel diende als voorbeeld voor de Singel(s) van bijvoorbeeld Gotenburg (Zweden).

De prinsen van Oranje regeerden vanuit Den Haag van ongeveer 1600, met uitzondering van een korte stadhouderloze periode tussen 1650 en 1672, tot 1702. Toen volgde een tweede stadhouderloos tijdperk. De Republiek werd nu geregeerd door regenten. Deze lieten tussen 1702 en 1747 de meeste panden in het centrum van de stad aanpassen aan de mode van die tijd. Trapgevels sneuvelden en de Vijverbergen en het Voorhout kregen het aanzien dat ze nu nog steeds hebben. Alleen het Pagehuis bleef in zijn oorspronkelijke vorm bewaard. Alle andere gebouwen kregen strakke gevels.

Beroemde architecten -zoals Daniël Marot- bouwden schitterende huizen op de Kneuterdijk en het Voorhout.

Den Haag zal tussen 1750 en 1845 op zijn mooist geweest zijn. Ik bezit een boek uit 1859 waarin de schrijver (een bezoeker van de stad) superlatieven te kort komt om Den Haag's schoonheid te beschrijven. De stad wordt in het boek 'de mooiste plaats van Europa' genoemd. De industriële revolutie was ook in Nederland al begonnen, maar Den Haag lag nog binnen haar singels en de 19e eeuwse wijken bestonden nog geen van allen. Aan alle kanten van Den Haag lagen nog uitgestrekte landgoederen.

Doordat de stad geen muren had waren hier niet zoveel steegjes als in andere steden. Den Haag was groter dan Delft en Leiden. Den Haag had meer inwoners, maar toch meer ruimte, want Leiden en Delft zaten gevangen binnen hun muren en stadswallen. De straten waren er smal / de huizen stonden er  dicht op elkaar. Nu -anno 2001- vinden veel mensen dat eigenlijk heel gezellig, in die tijd waren bezoekers uit binnen en buitenland erg onder de indruk van de extreem brede lanen van Den Haag zoals de Vijverbergen en het Voorhout. Het Lange Voorhout is natuurlijk ook nu nog erg indrukwekkend.

Na 1747 had de Republiek weer een Oranje als staatshoofd.
Deze laatste stadhouder regeerde tot de Franse overheersing. In 1806 kreeg Den Haag eindelijk Stadsrechten. In 1811 werden die herbevestigd.

Na 1815 werd Nederland definitief een Koninkrijk. Na 1845 groeide Den Haag buiten de singels. Eerst werd gebouwd in het Willemspark, later ontstond de Zeeheldenbuurt en groeide de stad in alle richtingen. Hoewel noord- en oostzijde relatief 'groen' bleven.

Omstreeks 1900 werden de meeste binnengrachten gedempt. Sommige daarvan waren bijna 600 jaar oud. Daarmee zette men een proces in gang dat de echte (en wereldberoemde) schoonheid van de stad langzaam verloren heeft doen gaan.

Doorbraken voor het verkeer in het oude centrum hebben dat centrum absoluut geen goed gedaan.

Ook de Tweede Wereldoorlog heeft flinke lidtekens achtergelaten. Allereerst is er stevig gevochten in en om Den Haag. Het is de enige Europese stad waar de Duitsers in de mei dagen van 1940 gevoelige nederlagen leden. 11 mei waren de buitenwijken van de stad in Duitse handen. 14 mei was de stad weer van de Nederlanders. Het bombardement op Rotterdam maakte echter een eind aan eventuele illusies.

De Duitsers braken tijdens de oorlog hele woonwijken af vanwege de Atlantic Wall. Enkele  bunkers bevinden zich nog in de duinen en in het Benoordenhout. Het zijn beschermde monumenten, maar de natuur houdt daar geen rekening mee en vooral in het Benoordenhout blijkt dat zelfs de sterkste Duitse bunkers -op den duur- niet bestand zijn tegen de kracht van (boom) wortels.

De geallieerden voerden een schandalig bombardement uit op het Bezuidenhout (maart 1945). Na de tweede wereldoorlog is het slopen door gegaan.

Het heeft tot de jaren '90 van de 20e eeuw geduurd voordat men door kreeg dat 'snelle' nieuwbouw vaak roofbouw was. Nu begint men weer wat meer aandacht te krijgen voor schoonheid. De stad is ondertussen internationaal bekend geworden vanwege het Joegoslavië tribunaal, het internationaal Strafhof en diverse conferenties.

Tot zover in het kort de geschiedenis van de stad.
Wie meer wil weten kan de bovenstaande hoofdstukken doorlezen.

Aan het eind van 2004 heb ik mij (tijdelijk ?) teruggetrokken uit Den Haag. Ik heb/zal mij in 2005 bezig (ge)houden met het nieuwe uiterlijk van de site. Door het overweldigende succes van de Rondvaart was het onmogelijk om de site (regelmatig) bij te werken en dat vond ik zelf (ook) erg jammer ! 24 uur in een dag zijn soms niet genoeg. In juni 2006 ben ik gestopt bij de Rondvaart, die door Peter, Wilma en mij in 2002 is opgestart. Met Peter als directeur, een goed bestuur en fijne vrijwilligers (meer dan 40 al) is dat een levensvatbare onderneming geworden die niet meer los te denken is van Den Haag. Dat heb ik toch maar mooi bereikt !

Eigenlijk moet ook de 20e eeuw nog beschreven worden in aparte hoofdstukken, maar er is zoveel kapot gemaakt met toestemming van diverse gemeentebesturen, dat het lastig is om die hoofdstukken 'uit mijn vingers' te krijgen. Daar moet ik eens een keer rustig voor gaan zitten .. Wat met liefde gedurende vele eeuwen was opgebouwd is soms zonder nadenken in enkele weken, dagen of uren vernietigd en niet hersteld.

De demping der grachten, het "Grote Slopen" in het Spuihavengebied en 19e eeuws Scheveningen, het bombardement van 1945 en de sloop van de Dierentuin zijn de grootste rampen die de stad in de 20e eeuw hebben getroffen. Allemaal enorme menselijke fouten die hersteld zouden moeten worden !!

 

 

Op zoek naar een bepaald(e) jaartal, persoon of gebeurtenis ?
Doorzoek deze site of het web    

  powered by FreeFind
 
  Doorzoek Site Doorzoek Web

 

Site Map    Wat is Nieuw     Zoek

Gastenboek

Verklarende woordenlijst :
Stadhouder : Plaatsvervanger (van 'Staatshoofd' (later Staten Generaal))
Magistraat : een soort Burgemeester. Den Haag had er twee
Schepen : een soort wethouder
Baluw : een soort hoofd van politie
Rakker : een bijnaam voor de assistenten van de Baluw / Politie

Mijn eigen Geschiedenis