Het is amper nog voor te stellen, maar Den Haag is korte
tijd een echte industriestad geweest, met stampende stoommachines en rokende schoorstenen.
Industrie die je nu eigenlijk alleen nog vindt in en om de Binckhorsthaven.
Bij de aan- en afvoer van produkten zette men tot na de
tweede wereldoorlog vooral schepen in. De laatste kolenschepen voeren in 1967 vanuit de Laakhaven naar de Electriciteitscentrale aan het Verversingskanaal.
Het zal daarom waarschijnlijk voor een deel aan de grote -aan het water van de
Singelgracht gelegen- 19e eeuwse fabrieken te danken geweest zijn dat Den Haag nu nog
steeds enkele grachten heeft.
Den Haag bezat verder twee gasfabrieken
en er waren in Den Haag in de 19e eeuw ook twee grote Metaalpletterijen, zoals de fabriek
van (Weduwe) Sterkman ("Prins van Oranje") [bij Station
H.S.] en de Metaalpletterij Enthoven [Pletterijkade].
Tevens waren er enkele kleine metaalfabrieken bij de Fluwelenburgwal
en er stond tot er tot 1974 een 19e eeuwse Bierbrouwerij [ZHB] aan de Noordwal bij de Noord Westsingelsgracht.
De ZHB, Zuid Hollandsche Bierbrouwerij is in 1881 gesticht
door L. Kirchman. Naast de typische fabriekshallen waren er ook een paar schitterende
panden met Neo-Renaissance kenmerken. Prachtig om te zien en eeuwig
zonde dat die zijn gesloopt. Het bier kon niet iedereen echter waarderen. "ZHB"
werd ook wel vertaald met "ZiekenHuisBier".
Wat overbleef van deze beroemde fabriek is een straatnaam
(ZHB-Hoven) en een plaquette aan een muur in de Noordstraat.
In 1974 dacht men nog niet zo na over historisch erfgoed en
(zeer) luxe appartementen in oude gebouwen.
"Alles moet weg" was een populaire kreet in Nederland in die tijd. Ik was
8 in 1974 en geboren en getogen op de grens van Loosduinen en Kijkduin kan ik me niet herinneren of ik de ZHB ooit nog heb zien
staan. Loosduinen had zijn eigen grote fabriek aan het water. Vredesteijn. Ook die fabriek
is verdwenen, evenals een deel van de Loosduinse Vaart (circa 1982).
Aan de Zoutkeetsingel stond een Machinefabriek, die later
veel bekender geworden is als snoepfabriek (PECO). PECO zat er tot 1993. Toen was de
sloopwoede al een beetje voorbij. Het Neo-Renaissance deel van die fabriek is bewaard
gebleven. Thans is dat een kantoorcomplex.
Ryam, bekend van de agenda's, had een
fabriek aan het Groenewegje en daar bevonden zich ook broodfabrieken.
H.P. Mutters & Zn. Meubelfabriek
(vanaf 1866 "Koninklijke Nederlandsche Meubelfabriek H.P. Mutters &
Zn.")
Mutters, voluit "De Koninklijke Nederlandse
Meubelfabriek H.P. Mutters & ZN", ontstond eind 18e eeuw. Herman Pieter
Mutters bouwde in zijn werkplaats kabinetten naar de mode van die tijd (Louis XVI en Empire stijl). Het bevond zich
toen in de Molenstraat, vlakbij de Koningspoort. Deze Mutters
trouwde met een familielid van Vincent van Gogh, Sara Johanna van Gogh. Samen kregen ze
negen kinderen.
Één van die kinderen, die ook Herman Pieter heette nam de
zaak over. Diens zoon, eveneens Herman Pieter genaamd (!) volgde hem vervolgens op. Deze
derde H.P. Mutters had gestudeerd in Frankrijk en was na terugkeer bevriend geraakt met
Koning Willem III (een achterbuurman)
De fabriek verzorgde dan ook het interieur van de
Koninklijke wachtkamer (Hollands Spoor) en enkele paleizen.
Daarnaast werden (onder Herman Pieter IV) grote passagiersschepen voorzien van een
schitterend interieur. Dat gebeurde met de "ss Amsterdam" en de "ss
Rotterdam" van de Holland Amerika lijn. Mutters kreeg ook opdrachten van de
Koninklijke Lloyd.
Maar ook buitenlandse schepen werden door de fabriek voor
een deel van een fraaie inrichting voorzien. De luxe eerste klasse afdeling van de Titanic
bijvoorbeeld ! Ook het Zusterschip van de Titanic werd door Mutters ingericht.
Toen (1905) stond Herman Pieter V aan het roer van het bedrijf. Deze H.P. Mutters
ontving als één van de weinige Nederlanders een uitnodiging
Vanaf 1900 vervaardigde de derde generatie Mutters ook
"moderne" meubelen, ontworpen door kunstenaars en architecten als Cachet en
Berlage (!).
En nog wat andere bijzonderheden : Het woonhuis van de
directeur (circa 1910 gebouwd aan het Piet Heinplein) was een prachtige kopie van het Mauritshuis. In de fabriekshal van Mutters heeft de Haagse
Band "Golden Earing(s)" in 1961 haar oefenruimte gevonden. De
band zou later wereldberoemd worden en C. Zuiderwijk opende jaren later vlakbij, aan de
andere kant van de West Singelgracht een drumschool (Prinsestraat). In december 2005 is er een mooi boek uitgekomen over
de band, maar dat terzijde.
H.P. Mutters is in de jaren '70 overgenomen door het
Rotterdamse bedrijf De Klerk Binnenbouw.
Ondanks groot verzet uit de gehele buurt [Zeeheldenkwartier] is -in opdracht van de Gemeente (!)- de fabriek
van Mutters en de daarnaast gelegen directeurswoning in 1975 afgebroken en vervangen door
vreselijke nieuwbouw.. Jammer ! De sloop van zulke mooie panden is eigenlijk niet goed te
praten.
Op geen enkele manier ~!~ Het is verschrikkelijk om te zien
hoe afschuwelijke gebouwen in 2007 Rijksmonument zijn geworden en het ministerie van
Financiën wordt 'gespaard', terwijl dit soort prachtige panden zonder pardon zijn
gesloopt.
Vlak daarnaast zijn nog resten te vinden van de
broodfabriek van Willemse. Je moet een poortje passeren vanaf de Toussaintkade en dan sta
je op het voormalige fabrieksterrein.
Dat de fabrieken zelf verdwenen (soms door vertrek naar een
andere lokatie, soms doordat de fabriek in vlammen op ging) is natuurlijk op zich prima.
De schoorstenen braakten soms diepzwarte rook en roetwolken uit. Het is ook nog wel
begrijpenlijk dat sommige van die panden moesten wijken.
Tijden veranderen en eigenaren van de panden of de grond
willen wel graag geld blijven verdienen. Het is alleen zo jammer dat er geen wet bestaat
die het verplicht stelt om mooie gebouwen te vervangen door mooie nieuwbouw.
We leven wat dat betreft in een hele bijzondere tijd, waar
voor het eerst sinds de Romeinen, dus voor het eerst sinds de middeleeuwen.. die de
Engelsen zo treffend "Dark Ages" noemen mooie steden vervallen tot grijze
eentonige massa's vol rommel. Soms ben ik blij dat ik in 1966 geboren ben. De jaren '80
waren fantastisch om jong te zijn, soms zou ik willen dat ik in de 19e eeuw geboren werd
of er in ieder geval nog eens rond kon kijken.
Voor een deel kan dat ook nog in Den Haag. Veel beroemde
Haagse 19e eeuwse wijken zijn nog grotendeels bewaard gebleven.
Er zijn steden in Nederland die er een stuk erger aan toe zijn.
Dus.. het is goed dat er mensen kunnen wonen op plaatsen
waar fabrieken en andere bouwwerken verdwenen, maar het oog wil ook wat ! In de afgelopen
decennia vonden projectontwikkelaren de buitenkant van (huur) huizen / kantoren niet
belangrijk meer en zo zie je dat relatief nieuwe buurten razendsnel weer verloederen.
Er zou een wet moeten komen die non-architectuur (de
"blokkendozen") verbiedt. Niet omdat de maker van deze site dat nou zo
belangrijk vindt, maar omdat een stad er niet alleen is voor de mensen die er nu wonen,
maar vooral ook omdat een stad tegenwoordig kan verdienen aan mensen die eens komen
kijken. Toeristen en dagjesmensen EN ... nog veel belangrijker misschien, omdat er in de
toekomst ook Hagenaars en Hagenezen zijn die in een stad willen wonen waar ze trots op
kunnen zijn. Er moet weer geinvesteerd worden in architectuur.
Er zijn gelukkig in Den Haag lichtpuntjes in de 'nieuwe
Dark Ages' : Positieve ontwikkelingen ! Geste doet hele goede
dingen in de binnenstad ! en de stichting SHIE (St. Haags Industrieel Erfgoed)
De Gemeente Den Haag zelf doet goede dingen in het project
"De Kern Gezond"... en we kunnen (weer) trots zijn op nieuwbouw projecten, zoals
De "Snoeptrommel", Haegsch Hof
in de Rivierenbuurt en hergebruik van oude gebouwen zoals het Weeshuis
aan de Zuid Singelsgracht en de oude Ambachtsschool
en natuurlijk het oude Slachthuis aan de Neherkade (nu Stadsdeelkantoor Laak). Deze panden
verloren hun oude functie, maar kregen na grondige verbouwing een nieuwe.
Dat geldt ook voor een oude fabriek. De fabriek van
Pander.
Eind 19e eeuw begon K.G. Pander met het verkopen van matten
vanaf een schip in de Brouwersgracht. De handel ging uitstekend en in 1887 werd de Pander
Meubelfabriek geopend aan de Zuid Westsingelsgracht (Zuid West Binnensingel, thans
Buitenom).
Een enorm fabriekscomplex waar 'klassieke' meubels werden
gemaakt, volgens de reclame uittingen van die tijd. Nieuw klassiek. Het sloeg aan.
Daarnaast was de "Haagse School", een typische vorm van Art Deco populair in die
tijd en er werden derhalve ook meubels in die stijl (rechte en kubistische
vormen) ontworpen en gemaakt. Belangrijke ontwerpens bij Pander waren Henk Wouda en diens
leerlingen Alons en Brunott. Meubels van Pander zijn tegenwoordig nog steeds gewild.
In 1924 nam Harmen Pander de Vliegtuig Industrie Holland
(VIH) over en begon een periode van vliegtuigbouw.
"H. Pander en Zonen" was de nieuwe naam van de
fabriek. Bekende vliegtuig types zijn onder andere de Pander D en de Pander E en de Pander
S4 "Post jager". Doordat één van die toestellen pech had tijdens een eerste
vlucht naar Batavia (toch in 72 uur en 20 minuten bereikt, incl. tussenlandingen) en de
daarop volgende deelname aan de Melbourne race sprak men in 1934 ook wel van de "Pech
Jager".
Pander maakte in 1930 het eerste Zweefvliegtuig in
Nederland. Theo E. Slot (1895-1949) was de ontwerper. Hij was tot 1924 medewerker van VIH
geweest.
In 1934 moest Pander de deuren sluiten. De Postjager was
niet geworden wat men er van gehoopt had.
In de Tweede Wereldoorlog opende de fabriek de deuren weer.
Henk Pander (enthousiast NSB lid) maakte en repareerde Duitse toestellen.
Voor zover ik kan nagaan heeft de Pander fabriek ook na de
oorlog nog een tijd lang bestaan. De deuren zouden pas in 1985 definitief zijn gesloten.
Daarna stond het pand lange tijd leeg. Sloop dreigde.
De gemeente wilde alle panden langs de gracht afbreken en
vervangen door de (eerder beschreven 'foute' nieuwbouw). Hoewel er inderdaad wat gesloopt
is, waaronder helaas ook het woonhuis van D. Dekker, beter bekend als Multatuli, hebben
krakers er uiteindelijk voor gezorgd dat het Pander complex bewaard is.
Nu wonen er diverse gezinnen en groepen in bijzondere
appartementen. Het is ontzettend goed dat dit bewaard is gebleven !! Hieronder enkele
foto's van het pandercomplex anno 2005 (en het bijzondere uitzicht
vanaf de bovenste etages). Het bijzondere is dat er binnen nog onderdelen van de fabriek
in oude staat gebleven zijn en er (daar) binnen ook nog model-Pander vliegtuigen hangen.
In de binnenstad (Weversplaats) had de firma Pander een
winkel. De pui staat er nog. Bovenin is de firma naam en het gezicht van de oprichter nog
te zien.
Met dank aan G. Scholtes. Binnenkort nog informatie over de Hout(verwerkende)industrie
langs de grachten.
|
