Den Haag
Hoofdstad van Zuid Holland
Regeringsstad en Residentie

van Nederland

e-mail

 

Pagina's over Den Haag

English Deutsch

Gedempte
Grachten

Index Nieuw op deze site Rondleidingen Oude Stad Uitgaan in Den Haag Links

Zie ook de hoofdstukken :

Den Haag


Het Spui

 

Hoewel de situatie in Den Haag heel anders is dan in bijvoorbeeld Amsterdam, Dordrecht of Rotterdam (steden die aan een rivier gelegen zijn), is Den Haag toch een echte waterstad, ontstaan bij een kasteel dat aan een duinmeer lag en niet ver verwijderd van de zee. Al vanaf het begin van haar bestaan werd de stad doorsneden door sloten en afwateringskanalen.

Rond het Binnenhof lagen (tot 1861) slotgrachten ter verdediging van het kasteel. Van deze (dubbele) grachtengordel is tegenwoordig nog slechts een paar meter over (tussen het torentje van de minister-president en het   Mauritshuis). De rest van de grachten is gedempt en ook de machtige muren, torens en poorten zijn grotendeels verdwenen. "Het torentje" van de Premier, is zo'n overgebleven restant van het kasteel complex. Het stamt uit de 15e eeuw (circa 1450), ook de Gevangenpoort heeft onderdeel uitgemaakt van de verdedigingswerken.


Prinsegracht, Boterhuis en Boterwaag


Den Haag ligt dan wel vlak bij de zee, een zeehaven heeft het nooit gekregen. Zelfs Scheveningen heeft moeten wachten tot 1904. Scheveningse vissersboten werden tot die tijd op het strand getrokken door paarden en bleven daar liggen tot de bemanning weer aan het werk ging. Bij stormen zijn vaak grote delen van de vloot verloren gegaan.

Den Haag zelf bezat tijdens de 80 jarige oorlog geen echte verdedigingswerken.

Troepen van de Spanjaarden en Geuzen konden de stad zo binnenwandelen EN deden dat dan ook. Er waren geen muren en er was geen grachtenstelsel om de stad heen. De weinige poorten in de stad (meestal in / of tussen gebouwen) waren geen echte hindernis.

Geld dat onder burgers en bedrijven was ingezameld voor een stadsmuur werd door het Gemeentebestuur gebruikt voor de bouw van een stadhuis. Bomen die vervolgens door de wanhopige bevolking in het Haagse Bos gekapt waren voor de bouw van eenvoudige verdedigingswerken van hout werden geroofd door de Spanjaarden en door hen gebruikt tijdens het beleg van Leiden. (Het stuk Haagse Bos waar de bomen waren weggehaald heeft zich trouwens nooit meer hersteld. We kennen dit gebied thans als Malieveld).

Nog voor de oorlog goed en wel voorbij was, werd besloten om grachten om de hele stad heen te graven. Ook was men weer van plan om muren om de stad te bouwen, maar dit plan is nooit gerealiseerd omdat Delft tot tweemaal toe de plannen wist te blokkeren in de Staten van Holland.

De Prinsegracht
De Prinsegracht

 

De verdedingsgracht kwam er wel en ligt er nu nog steeds. In het begin van de 17e eeuw was ze duidelijk "op de groei" aangelegd. Flinke stukken grond binnen de grachten waren nog 'leeg'. Het duurde tot 1845 voordat men echt buiten de singelgracht ging bouwen (Willemspark).

De verdedigingsgracht heeft haar nut nooit kunnen bewijzen. Wel is er in 1672 even dreiging geweest van Franse troepen (Duinkerkers). Op de kades werden kanonnen gezet en de bruggen gingen open. De vijand wist Den Haag echter niet te bereiken.

De stad is daarna welliswaar nog wel door buitenlandse troepen bezet (Fransen en  Duitsers), maar dat was in de laatste 200 jaar, toen grachten al vrijwel geen verdedigingswaarde meer bezaten. De vele grachten binnen de verdedingsgrachten zijn tussen 1640 en 1910 stuk voor stuk gedempt. Er zijn nu nog maar een paar "binnengrachten" over (Hooigracht, Korte Nieuwe Uitleg (of Maliegracht), Gietkom en Smidswater).

De voornaamste reden voor demping was dat Den Haag niet aan een rivier ligt.

Het water stroomde niet goed door en er hing dan ook een constante stank over het Havengebied. Deze lucht zal ook in de rest van de stad te ruiken geweest zijn als de wind uit de 'verkeerde' hoek waaide.

Vreemd genoeg had men toen de laatste binnengrachten werden gedempt het afwateringssysteem net in orde, dankzij het graven van het Verversingskanaal (Suezkade / Conradkade).

 

"Hoe onverandwoordelijk de dempers te werk zijn gegaan. Zij hebben als beeldenstormers gehandeld, zij hebben de schendende hand aan het werk der voorouders geslagen, die met zulk innig gevoel voor welstand en voor lijnen hunne grachten hadden gegraven en aangelegd. Wat doen wij 'modernen' nu ? In onze waanwijsheid vernielen wij al het mooie, innige en bekorende onzer grachten en maken van de schilderachtige en oorspronkelijke buurten, gelijk ons land ze ook alleen bezit , kleurloze, smakeloze naaaping van buitenlandse wijken (..).

Was het voor de gezondheid der bewoners nodig, dat men die stinkende grachten eenvoudig gedempt en aldus het karakter van de stad voorgoed bedorven en verminkt heeft? Dat mag betwijfeld worden, want sedert het Verversingskanaal bestaat, dat toch in staat is het vervuilde water voort te stuwen naar zee, had ook dat euvel weggenomen kunnen worden".

Rijksbouwmeester Peters,
omstreeks 1904

 

Toen Peters zijn woede op papier zette en daarmee de mening van zovelen verkondigde was het rioleringsstelsel van Den Haag net klaar.

In het (overigens zeer fraaie) boek "Varen op Den Haag en Scheveningen" (2006) wordt dan ook ten onrechte gesuggereerd dat de demping nodig was vanwege de stank. Deze problemen waren verholpen, maar de ambtelijke molens draaiden en de plannen voor de demping werden niet teruggedraaid. Op deze dempingen volgde verloedering en verval. Prachtige stadsgezichten werden vernietigd. 

Er zijn mensen die blij zijn dat het Stadhuis aan het Spui gebouwd is. Het argument is dat het mensen naar de binnenstad heeft gebracht. De foto hieronder laat zien dat men beter de Turfgracht terug had kunnen brengen in de oude staat. Dat had ieder jaar honderd duizenden bezoekers extra  opgeleverd !

Een autovrije Houtmarkt, een autovrije Turfmarkt, de gracht weer in het midden. Overvolle terrasjes aan het water bij de herbouwde huizen... Overvolle kassa's !

Het had tot 1988 gekund.  Toen is besloten het stadhuis op de Turfmarkt neer te zetten en dat heeft ons (in combinatie met de tramtunnel) zoveel geld gekost en het levert relatief zo weinig op. Eeuwig zonde. Het stadhuis, de ministeries en de warenhuizen hadden volgens mij achter Hollands Spoor in het Laakhaven gebouwd moeten worden.

Dan hadden we ook geen tramtunnel nodig gehad, geen overvolle wegen in de oude stad, geen Verkeers Circulatieplan. Een leefbaar centrum, een welvarende binnenstad.. en alle overheidsgebouwen en warenhuizen bij elkaar direct achter het station HS. Dan hadden de MegaStores ook een kans gehad.

De binnenstad kleinschalig en toeristisch, met grachten, pleinen en veel horeca.

Tegenstanders van historisch (her)bouwen van oude binnensteden spreken neerbuigend over "Anton Pieck" (architectuur). Ik spreek liever over Vermeer en Rembrandt, of over Van Gooyen-architectuur en dan snap je waarom je zuinig moet zijn op je oude binnensteden en waar mogelijk de verdwenen situatie moet herbouwen, herstellen. 

Dat hebben ze bijvoorbeeld in Breda goed begrepen. Midden 20e eeuw werd de haven gedempt en ging een deel van de binnenstad "dood". Het gebied is echt  binnen 1 dag (!) na de heropening van die haven (2007) weer tot bloei gekomen. De verloedering is gestopt en dat deel van Breda bruist nu (ook) weer.

Er is in het geval van de Haagse Veerkades, het Spui, de Prinsegracht, de Brouwersgracht en vooral de Turfmarkt niet goed nagedacht en wat dan rest zijn foto's en een diepe zucht...

Hieronder de Haven in Breda in 2005 en kort na heropening in 2007

Breda oktober 2005.
Breda in oktober 2007. Haven heropend