Zie ook de hoofdstukken :

• Bezuidenhout, Verdwenen (1945)
• Bezuidenhout, Modern
• Haagse Bos
• Huis Ten Bosch (Oranje Zaal)
• Standbeeld Juliana van Stolberg

• Haagse Wijken
• Benoordenhout
• Scheveningseweg

• Art Nouveau
• Eclecticisme
• Neo-Renaissance
• Groen Den Haag
• Duinen
• Kasteel Ternoot
• Molens
• Haagse Grachten
• Station Hollandsch Spoor
• Station Staats Spoor

• Tot 1650
• 1650 - 1855
• 1855 - 1945
• 1945 - Heden

Tot 1650

Aan de zuidkant van het Haagse Bos zijn al op de oudste kaarten van Den Haag huizen te zien. Zij stonden er al in de 14e eeuw toen het Binnenhof nog geen eeuw oud was en de grachten Spui (Spoye) en Zieke (dat die naam pas in de 17e eeuw kreeg) net gegraven waren. Het gebied werd toen  'Die Vene Beszuyde den Houte' genoemd. Er woonden turfstekers en jagers. Turf werd hier gewonnen tot de 15e eeuw. Na de 15e eeuw werd hun plaats ingenomen door boeren, houthakkers en tuinders.

Aan het eind van de 16e eeuw bouwde men "Ter Noot", een Renaissance kasteeltje. Het bestaat niet meer, alleen een tramhalte met de naam Ternoot herinnert er nog aan.

Verder was het Bezuidenhout tot het eind van de 19e eeuw vooral groen. Veel bosjes, veengronden en weilanden. Er liepen diverse beken, sloten en kleine riviertjes door het gebied, zoals de Schenk en de Wetering.

Ook werden er enkele molens gebouwd.

In 1612 kreeg Den Haag een Singelgracht voor de verdediging. Het Bezuidenhout viel buiten de eigenlijke omslingeling, er waren echter wel waterwegen die aan de Noord- en aan de Zuidkant langs het bos liep. Daarnaast werd de Bezuidenhoutseweg aangelegd voor voetgangers, ruiters en vervoer per koets.

Aan deze weg (in het Haagse Bos) liet Frederik Hendrik in 1645 de Oranjezaal bouwen. Frederik Hendrik stierf in 1647, één jaar voordat de opstand tegen Spanje in het voordeel van de Republiek werd beslecht. Zijn weduwe Amalia van Solms veranderde de Oranjezaal in één groot monument voor Frederik Hendrik. 

Een tekening in Restaurant 't Gouden Hooft herinnert hier nog aan.

De beroemde architect Pieter Post was verantwoordelijk voor het ontwerp, Stadsbouwmeester Balkeneynde stond aan het hoofd van de bouw. Post woonde aan de Amsterdamse Veerkade, Balkeneynde aan de Dunne Bierkade. Het prachtige huis van de laatste bestaat nog steeds.

1650 - 1855

Na de bouw van de Oranjezaal (later uitgebreid en "Huis Ten Bosch" genoemd), volgden meer bijzondere landhuizen, zoals Huis Ter werve. De Laan van Nieuw Oost Indië werd aangelegd (in de 17e eeuw heette die nog Wervelaan)

De Wervelaan was, net als de later aangelegde Scheveningseweg van Huygens, een Tolweg. Hier werd van1585 tot 1928 tol geheven.

De Wervelaan en de Bezuidenhoutseweg waren gedeeltelijk verhard. Het waren op gezette tijden redelijk drukke wegen. De rest van het gebied bleef echter tot 1855 leeg en rustig.

In 1839 liet Graaf Van den Bosch Boschlust bouwen. Het was een prachtig mooi wit paleis. In 1845 kwam het in handen van de Koninklijke familie.

In diezelfde tijd begon Den Haag buiten haar Singelgracht te groeien. Willemspark kwam in handen van de Gemeente en het hofje aan het Om en Bij werd gebouwd.

1855 - 1945

Na 1855 begon men ook aan de zuidkant van Den Haag te bouwen.
De plannen logen er niet om. Hier moest een wijk komen die mooier was dan alle andere nieuwe Haagse Wijken. Het Zeeheldenkwartier was een wijk die niet iedereen kon waarderen aan het eind van de 19e eeuw.

Het Bezuidenhout (en later Duinoord) moesten anders, ruimer, worden aangelegd. Er verschenen prachtige Herenhuizen langs de Bezuidenhoutseweg.

Al in 1863 moest Kasteel Ter Noot wijken voor de groeiende wijk. Weldra volgden meer oude landhuizen.

In het begin werd het Bezuidenhout inderdaad de mooie wijk die men voor ogen had. In 1870 gebeurde er echter iets dat de aard van de wijk snel zou veranderen.

Station Staats Spoor werd gebouwd. Op "Staats Spoor" kwamen de treinen aan uit de richting van Utrecht, Arnhem en verder. De Koninklijke familie maakte gebruik van het Station als zij naar Paleis het Loo gingen of daar vandaan kwamen. 

Dit station kwam, net als Hollands Spoor, buiten de Singelgracht te liggen. Men had in Rotterdam gezien welke desastreuze gevolgen (voor de een oude binnenstad) de aanleg dóór de stad kon hebben en had absoluut geen rekening gehouden met de snelle groei van Den Haag die weldra zou volgen.

De Bezuidenhoutseweg had in 1870 al enkele indrukwekkende zijstraten gekregen, zoals de Emmastraat, de Adelheidstraat en de Wilhelminastraat. Langs al deze straten stonden grote herenhuizen. Er woonden ambtenaren en beroemde schilders, zoals Ten Kate, Haaxman, Apol en Roelofs. De beroemdste schilder was echter Vincent van Gogh, die na 1881 enige tijd in het Bezuidenhout heeft gewoond.

De hoofdingang van Staatsspoor lag aan de kant van de Singelgracht. De invloed van het station op de Bezuidenhoutseweg leek dus in het begin gering. Er stond een lange rij huizen aan de Bezuidenhoutseweg van Herengracht tot de Laan van Nieuw Oost Indië. 

Van de huizen op de foto hier rechtsonder heeft alleen het meest rechtse de 21e eeuw gehaald. Dat wil zeggen...

De zeer fraaie gevel is blijven staan (foto links). De rest van dat huis (bouwjaar 1907) is in 1981 (ook) afgebroken.

Station Staats Spoor zorgde voor een verandering van de gehele wijk. Toen de aanleg van het bezuidenhout steeds meer vorderde en er meer en meer straten werden aangelegd bleek hoezeer de spoorrails van het Staatsspoor de wijk afsneden van de rest van Den Haag.

De Bezuidenhoutseweg werd de enige toegangsweg naar de wijk toe en daar was deze voormalige landweg helemaal niet op berekend.

Al voor de eerste wereldoorlog raakte de straat verstopt door het alsmaar toenemende verkeer en al snel begonnen de bewoners het Bezuidenhout te verlaten. Ze trokken naar Duinoord, Statenkwartier en andere nieuwe wijken tussen oud Den Haag en Scheveningen.

Er werden rond 1900 nog enkele prachtige panden in Overgangsarchitectuur en Jugendstil neergezet (in dezelfde fraaie stijl als in het Valkenboskwartier, dat in dezelfde periode werd volgebouwd !). Fraai is bijvoorbeeld het Monument op het Stuyvesantplein, ter ere van de geboorte van Prinses Juliana. Jammer alleen dat de Fontein niet meer werkt !

De projectontwikkelaren merkten echter dat ze geen Herenhuizen meer konden verkopen in het Bezuidenhout en al snel werden de huizen kleiner en kleiner en begon de bevolkingssamenstelling te veranderen. De typische Haagse Portiekwoningen uit de laatste 30 jaar voor de Tweede Wereldoorlog vindt je nog steeds in Bezuidenhout. Waar vooral de Jugendstil gedeeltes van Bezuidenhout werden verwoest in maart 1945, overleefden de meeste Portiekwoningen het bombardement, omdat ze iets verder van het Haagse Bos gebouwd waren.

De Bezuidenhoutseweg werd na de eeuwwisseling een "tippelzone".
Vrouwen van plezier haalden er hun klanten op. De wijk begon meer en meer te verloederen.

Al voor de Tweede Wereldoorlog kwamen er steeds wildere plannen voor de wijk. Architecten zoals Berlage beten er hun tanden op stuk. De plannen leken niet te realizeren. Er zou teveel afgebroken moeten worden.

Dat was onmogelijk.

Tot dat de geallieerden enkele weken voor het eind van de Tweede Wereldoorlog een enorme fout begingen en 56 vliegtuigen hun bommen afwierpen. Daardoor werd bijna het gehele Bezuidenhout van de kaart geveegd en kon men vele jaren na de oorlog alle wilde plannen uitvoeren die in een lade waren verdwenen (zoals de Utrechtsebaan)

1945 - Heden

Er zijn na de oorlog vele theoriën geweest over het hoe & waarom van het bombardement. Er is zelfs een parlementaire enquette geweest.

Er klopte volgens velen niet veel van, maar ik heb me er persoonlijk te weinig in verdiept om er een oordeel over te vellen.

Veel van de mooie herenhuizen waren blijven staan aan de Bezuidenhoutse weg. Daarachter was ruimte genoeg voor een nieuw Bezuidenhout.

Een bezuidenhout met een nieuw Centraal Station en ministeries. Een Bezuidenhout met kantoren en hoogbouw en twee viaducten over het spoor.

Met de aanleg van het Prins Bernard Viaduct in de jaren '70 viel bijna de gehele oude binnenstad ten prooi aan de slopershamer. Prachtige 16e, 17e en 18e eeuwse woningen aan de Nieuwe Haven, de Amsterdamse Veerkade en de Nieuwe Molstraat werden zonder pardon gesloopt. De allermooiste binnenstad van Europa werd opgeofferd voor de auto. "Waanzin" regeerde in het Stadhuis aan het Monchyplein.

De gemeente was ook van plan om ook de resterende woningen af te breken en is daar aan het begin (Centrum zijnde) van de Bezuidenhoutseweg ook mee begonnen. Bezorgde bewoners hebben zich verenigd in een actieve organisatie ("Boze Emma") en voorkomen dat de restanten van de 19e eeuwse wijk onder de slopershamer vielen.

Daarom zijn er gelukkig nog enkele 19e eeuwse straatjes over, zoals in het Emmapark en de drie straten die daar prachtig op aansluiten, waar tegenwoordig vooral gerestaureerd wordt, in plaats van gesloopt. Gelukkig maar.

---

Wat bleef is de Bezuidenhoutse weg. Die is begin 21e eeuw een stuk groener geworden.  

Tijdens een wijkvergadering in het Poffertjeshuis op het Malieveld (2001) liet een oudere bewoonster weten dat ze daar niet blij mee was, omdat ze door al die hoge bomen het bos niet meer zou kunnen zien. Geen mens, zij zelf ook niet, zag daar de humor van in, maar ik moest zelf wel even erg hard lachen.

In 2008 is de Laan van Nieuw Oost Indië heringericht. Er kwamen inderdaad meer bomen en de straat heeft een stuk van de oude glorie terug gewonnen.

Helaas is de lelijke kerk  blijven staan. Die had toch wel vervangen mogen worden door iets mooiers. Dat geldt ook voor enkele kantoorgebouwen die nog uit de "wederopbouw periode" stammen. Slopen en mooie bakstenen gebouwen voor in de plaats zetten [Svp !]

Ik woon dan ook niet in Bezuidenhout en heb de veranderingen niet zo meegemaakt. Ik kom er niet vandaan en heb de soms bedreigende vernieuwingsdrang van de gemeente nooit zo gevoeld.

Sterker nog, ik ben er in mijn hele leven slechts een paar keer geweest.

In 1995 toen mijn beste vriendin Linda er een tijdje woonde. Daarna kwam ik er eigenlijk alleen nog maar om (er) foto's te nemen voor deze site.

In mei 2008 zocht ik er naar de Schiestraat, omdat een rondleiding daar zou beginnen. De vader van een van de wandelaars had een bakkerij gehad (voor de oorlog) in de Schiestraat en wilde het pand nog eens zien. Tijdens de voorbereidingen van de wandeling kwam ik er achter dat de Schiestraat in zijn totaliteit is weggevaagd (ver ná de oorlog), om plaats te maken voor vreselijk lelijke nieuwbouw. Helaas !

De eerste keer dat ik Bezuidenhout bezocht was in echter in 1980, toen ik met het schrijven van een toneelstuk (fantasie) in de brugklas [Groen van Prinsterercollege) een prijs gewonnen had en met één klasgenoot (Jan de Zoete) naar een toneelstuk mocht. Dat toneelstuk werd opgevoerd in een gebouw naast tramstation Ternoot.

Bezuidenhout vond ik toen al vreemd. Zo dicht bij de binnenstad en toch net zo rustig als de buitenwijk waar ik woonde (Oud Waldeck). Bezuidenhout was (en is) ondanks alle viaducten nog steeds een afgezonderd stuk van de stad.

Het gebouw waar ik moest zijn was "Koninklijk" van naam, maar verder geheel van Beton. Zo jong als ik was, ik weigerde in dat lelijke gebouw naar binnen te gaan. Als 13 jarige vond ik dat soort architectuur al vreselijk.

Het toneelstuk heb ik nooit gezien. Ik bekeek het gebouw en ik keek eens om mee heen. Het was donker en het was koud. We liepen terug naar Ternoot en verkochten ons kaartje aan een oud echtpaar.

Één tramhalte van het stille Bezuidenhout lag de binnenstad. Van het geld dat we met de kaartverkoop verdiend hadden kochten we een kaartje voor de film in Odeon (Herengracht).

In maart 2010 (65 jaar na....) werd het bombardement herdacht in aanwezigheid van de burgemeesters van Den Haag, Leidschendam Voorburg en Rijswijk. Men herdenkt de Grote Fout altijd op de eerste zondag na 3 maart.